Portrety poległych obrońców Ukrainy

Tekst kultury sieciowej opublikowany przez Yabl.ua przedstawia niezwykle charakterystyczny dla lat 2022–2025 przykład sztuki świadectwa, która powstaje bezpośrednio w przestrzeni publicznej i reaguje na doświadczenie wojny w sposób natychmiastowy, materialny i emocjonalnie nasycony. Informacja o tym, że na zabitych deskami oknach Palaсu Kultury w Kramatorsku pojawiły się portrety poległych obrońców, tworzy ramę interpretacyjną, w której sztuka nie jest dekoracją ani komentarzem, lecz formą pamięci i obecności. Yabl.ua podkreśla, że portrety stworzyła ukraińska artystka Anastasiia Raus, aby upamiętnić żołnierzy, którzy oddali życie za Ukrainę. Wymienienie imion i pseudonimów — Dmytro (Da Vinci) Kotsiubailo, Iryna (Cheka) Tsybukh, Nazarii (Hrenka) Hryncevych, Yevhen (Mali) Brakh, Andrii (Lemish) Plytus, Stanislav (Vostok) Artemenko, Mykhailo (Mishania) Zharkov — nadaje publikacji charakter dokumentalny i personalny. Każdy z tych portretów jest nie tylko obrazem, lecz także znakiem obecności konkretnej osoby, której życie zostało przerwane przez wojnę.

Wizualna forma tych prac — czarne, ekspresyjne, szkicowe portrety malowane bezpośrednio na surowej powierzchni sklejki — wzmacnia ich funkcję świadectwa. To nie są obrazy tworzone w warunkach studyjnych, lecz gesty wykonane w przestrzeni zniszczonego miasta, na budynku, który sam nosi ślady wojny. Surowość materiału, prostota linii i bezpośredniość przedstawienia tworzą estetykę, która nie aspiruje do monumentalności, lecz do prawdy. Portrety są jednocześnie intymne i publiczne: intymne, bo przedstawiają twarze konkretnych osób; publiczne, bo umieszczone w przestrzeni miasta, dostępne dla każdego przechodnia. W ten sposób sztuka staje się częścią miejskiego krajobrazu pamięci.

Społeczna funkcja tych prac jest wielowarstwowa. Po pierwsze, pełnią funkcję upamiętniającą — przywracają imiona i twarze tym, którzy zginęli, i czynią ich obecnymi w codziennym życiu mieszkańców. Po drugie, pełnią funkcję wspólnototwórczą — tworzą przestrzeń, w której pamięć o poległych staje się elementem wspólnej tożsamości. Po trzecie, pełnią funkcję terapeutyczną — pozwalają społeczności przepracować stratę poprzez widzialność i uznanie. Po czwarte, pełnią funkcję edukacyjną — przypominają, że wojna nie jest abstrakcją, lecz sumą indywidualnych historii i konkretnych życiorysów.

W kontekście ukraińskiej sztuki lat 2022–2025 te prace wnoszą nową jakość, ponieważ reprezentują formę sztuki, która powstaje w warunkach ekstremalnych i reaguje na rzeczywistość w czasie rzeczywistym. To sztuka, która nie oddziela estetyki od etyki, lecz łączy je w jedną praktykę. Wprowadza do ukraińskiej kultury wizualnej nowy typ pomnika — pomnik efemeryczny, uliczny, wykonany z materiałów nietrwałych, ale przez to jeszcze bardziej przejmujący. Jest to również przykład sztuki, która redefiniuje relację między artystą a przestrzenią publiczną: artysta nie tworzy dla galerii, lecz dla miasta, które samo staje się galerią pamięci.

W szerszym ujęciu te portrety wpisują się w proces katarsis ukraińskiej sztuki, który polega na oczyszczaniu przestrzeni kulturowej poprzez nadawanie sensu traumatycznym doświadczeniom. Sztuka świadectwa, taka jak ta w Kramatorsku, nie tylko dokumentuje stratę, lecz także przekształca ją w formę obecności, która wzmacnia wspólnotę i pozwala jej trwać. Dzięki temu ukraińska sztuka 2022–2025 zyskuje nowy wymiar — staje się narzędziem pamięci, solidarności i odporności, a jednocześnie tworzy własny język wizualny, zakorzeniony w doświadczeniu wojny, ale skierowany ku przyszłości.

© Yana Hladyr 2026