Jewhen Małolietka: fotoksiążka „Oblężenie Mariupola”

Tekst kultury sieciowej opublikowany przez Suspilne Kultura dotyczący fotoksiążki „Oblężenie Mariupola” (Облога Маріуполя) przedstawia ją jako jedno z najważniejszych świadectw wizualnych współczesnej wojny, stworzone przez fotoreportera Jewhena Małolietkę (Євген Малолєтка), który spędził dwadzieścia dni w oblężonym mieście, dokumentując życie cywilów pod rosyjskim ostrzałem. Materiał medialny podkreśla, że książka nie jest jedynie zbiorem fotografii, lecz pełnym zapisem doświadczenia wojny, obejmującym zarówno obrazy, jak i refleksje autora dotyczące granic etycznych, emocjonalnych i zawodowych. W centrum narracji znajduje się konfliktogenna natura pracy fotoreportera, który musi stale balansować między obowiązkiem dokumentowania a impulsem niesienia pomocy. W wypowiedziach Małolietki pojawia się świadomość, że fotografowanie cierpienia jest aktem ryzyka i moralnego napięcia, a jednocześnie koniecznością, aby świat zobaczył realne ludzkie tragedie, a nie abstrakcyjne obrazy wojny.

W kadrze przedstawiającym samego Małolietkę w hełmie i kamizelce z napisem PRESS widoczna jest fizyczna bliskość zagrożenia, która staje się częścią jego codziennej pracy. Obraz ten ukazuje reportera jako świadka wydarzeń, który znajduje się w tej samej przestrzeni śmierci i destrukcji co mieszkańcy miasta. Kolejne ujęcie, przedstawiające okładkę książki na tle ruin, podkreśla wizualną i symboliczną intensywność projektu: pomarańczowa okładka kontrastuje z szarością zniszczonych budynków, tworząc metaforę ognia, wypalenia i destrukcji, które stały się znakiem rozpoznawczym oblężonego Mariupola. W innym kadrze widzimy zniszczony blok mieszkalny, prawdopodobnie jedno ze zdjęć zamieszczonych w książce. Obraz ten ukazuje cywilną przestrzeń zamienioną w pole walki, a obecność ludzi na pierwszym planie podkreśla bezradność wobec przemocy, która niszczy ich domy i codzienność. W scenie z sali operacyjnej, gdzie lekarze ratują rannego, wojna przenika ciało w sposób dosłowny, a medycyna staje się ostatnią linią obrony życia. Zdjęcie ludzi ukrywających się w piwnicy ukazuje przymusowe życie w izolacji, strachu i niepewności, które stają się codziennością cywilów. Ujęcie nocnej ewakuacji rannego podkreśla ciągły stan kryzysu, w którym każda minuta decyduje o życiu lub śmierci.

Tekst medialny zwraca uwagę na to, że Małolietka chciał, aby książka była dynamiczna, poruszająca i zdolna do przekazania zarówno bólu, jak i siły ludzi, których spotkał. Podkreśla również, że autor celowo włączył do niej elementy humoru, ponieważ nawet w warunkach wojny śmiech pomaga utrzymać odporność psychiczną. Książka ma więc charakter nie tylko dokumentalny, lecz także humanistyczny, ponieważ ukazuje ludzi w ich pełnej złożoności emocjonalnej, a nie jedynie jako ofiary konfliktu. Wypowiedzi Małolietki dotyczące wyboru między dokumentowaniem a pomaganiem ujawniają moralny wymiar jego pracy: jeśli w pobliżu nie ma nikogo, kto mógłby pomóc lepiej, reporter musi interweniować, ale jeśli są specjaliści, jego zadaniem jest dokumentowanie świadectw. Ten konflikt między etyką a profesją stanowi jedną z najważniejszych osi książki.

Fotoksiążka „Oblężenie Mariupola” (Облога Маріуполя) ma znaczenie nie tylko jako dokument wojenny, lecz także jako element współczesnej kultury pamięci. Jej konfliktogenna podstawa polega na tym, że ujawnia przemoc państwową, która była systematycznie negowana przez agresora, a jednocześnie rekonstruuje indywidualne historie ludzi, którzy przeżyli oblężenie. Książka staje się wizualnym aktem oskarżenia, narzędziem komunikacji międzynarodowej i formą świadectwa, które ma zapobiec zapomnieniu. W ten sposób projekt Małolietki jako sztuka fotografii pełni funkcję oczyszczającą poprzez prawdę, pamięć i konfrontację z traumą.

W latach 2022–2025 fotografia stała się jednym z najważniejszych mediów sztuki ukraińskiej, ponieważ jako jedyna potrafiła natychmiast uchwycić doświadczenie wojny w jego bezpośredniości, materialności i emocjonalnej intensywności. W formie fotobooków i wystaw fotograficznych zaczęła pełnić funkcję świadectwa, dokumentu i zarazem narzędzia pamięci, które nie tylko rejestruje fakty, lecz także porządkuje doświadczenie zbiorowe. Fotobook, jako forma autorska, pozwalał na stworzenie spójnej narracji wizualnej, w której obrazy układają się w historię przeżycia, oporu i przetrwania; wystawy natomiast umożliwiały publiczną konfrontację z traumą poprzez fizyczną obecność fotografii w przestrzeni wspólnej. Fotografia w tym okresie stała się organiczną częścią procesu katharsis sztuki ukraińskiej, ona umożliwia oczyszczenie poprzez prawdę, bezpośredniość i nieuchronność spojrzenia. Obrazy wojny, zebrane w fotobookach i prezentowane na wystawach, nie tylko dokumentują przemoc, lecz także nadają jej sens poprzez włączenie indywidualnych historii w szerszy kontekst kulturowy. Dzięki temu fotografia stała się medium, które łączy dokument z refleksją, pamięć z emocją, a jednostkowe doświadczenie z procesem zbiorowego przepracowania traumy, stając się jednym z charakterystycznych i niezbędnych elementów katharsis ukraińskiej sztuki w czasie wojny.

© Yana Hladyr 2026