Jak pokazać stratę: film fabularny «Zamiar»

Ten tekst kultury sieciowej, opublikowany na profilu Suspilne.culture, przedstawia proces powstawania filmowego projektu ukraińskiej reżyserki Jewhenii Fikarry (укр. «Євгенія Фікарра»), który dotyka tematu straty, żałoby i osobistej misji w warunkach wojny. Tekst towarzyszący: „Ukraińska reżyserka Jewhenija Fikarra (укр. «Євгенія Фікарра») próbuje dotknąć tematu straty na wojnie oraz osobistej misji w warunkach wojennych. W tym geście dotyku wybrzmiewają liczne tragedie ukraińskich kobiet, które dziś przeżywają śmierć swoich ukochanych. Jedną z osób, które zainspirowały ją do stworzenia tego filmu, była szefowa służby medycznej „Ulf” Alina Mychajłowa (укр. «Аліна Михайлова»). O tym, czy kino może leczyć i jak opowiadać osobiste tragedie na ekranie — przeczytacie w karuzeli”. Kolejne kadry ukazują twórczynię oraz bohaterki projektu w intymnych, emocjonalnie nasyconych ujęciach: zamknięte oczy, twarz częściowo zakryta tkaniną, sylwetka na tle surowego krajobrazu, fragmenty ciała w hełmie wojskowym, postać stojąca na peronie kolejowym. Te obrazy tworzą wizualny język, w którym wojna nie jest przedstawiona poprzez bezpośrednią przemoc, lecz poprzez jej psychiczne i emocjonalne konsekwencje.

W tekstach towarzyszących zdjęciom reżyserka mówi, że temat straty jest jej „terytorium bólu i badania”, przestrzenią, która ją uruchamia i prowadzi. Z tej perspektywy powstaje historia o Alinie i Dmytrze — rzeczywistej parze rozdzielonej przez wojnę. Dmytro Kociubajło, znany jako Da Vinci (укр. «Дмитро Коцюбайло»), poległ pod Bachmutem, a jego śmierć stała się dla reżyserki punktem wejścia w refleksję nad przeznaczeniem, ofiarą i połączeniem światów. Fikarra opisuje swój projekt jako film‑hybrydę, łączącą dramat z elementami fantastyki i misterium, co pozwala jej mówić o realnej tragedii w formie, która nie jest ani dokumentem, ani czystą fikcją. Podkreśla, że film nie jest biografią, lecz artystycznym uogólnieniem, które ma stworzyć bezpieczną przestrzeń dla widza i umożliwić terapeutyczny efekt.

W kolejnych kadrach pojawia się Alina Mychajłowa (укр. «Аліна Михайлова») — wolontariuszka, oficerka Sił Zbrojnych Ukrainy i postać publiczna, dla której udział w projekcie jest debiutem aktorskim. Jej obecność w filmie ma charakter symboliczny: to kobieta, której związek i żałoba były obserwowane przez całą Ukrainę. W jednym z cytatów podkreśla, że milczenie o bólu sprawia, iż rośnie on wewnątrz, a dzielenie się nim zamienia go w doświadczenie, pamięć i współczucie. Publiczność staje się więc narzędziem przełamywania bariery między tymi, którzy są na froncie, a tymi, którzy żyją w głębi kraju. W innym fragmencie mówi o trudności zdjęć w miejscach osobistych i świętych, takich jak cerkiew Pokrowska, które były ważne dla niej i dla Dmytra.

Reżyserka zwraca uwagę na cienką granicę między fikcją a prawdą. Świadoma ryzyka, jakie niesie przedstawianie realnych tragedii, podkreśla, że jej film nie jest rekonstrukcją, lecz próbą stworzenia przestrzeni, w której można dotknąć bólu bez jego powtórnego zadawania. W centrum jej pracy znajdują się trzy punkty: miłość w czasie wojny, strata w czasie wojny i poszukiwanie przeznaczenia w czasie wojny. Historia Dmytra i Aliny jest dla niej drzwiami do badania tych tematów, a jednocześnie eksperymentem formalnym, który pozwala opowiedzieć o emocjonalnym i psychicznym stanie Ukraińców żyjących codziennie z poczuciem utraty.

W tym kontekście szczególnie istotne jest to, że projekt Fikarry należy do nielicznych filmów fabularnych powstających w Ukrainie w latach 2022–2025 („Realna wojna, półfantastyczne kino”). W tym okresie dominującą formą filmową stał się dokument — szybki, reagujący, oparty na świadectwie, możliwy do realizacji w warunkach wojennych. Produkcja fabularna niemal zamarła: brak środków, brak infrastruktury, brak bezpieczeństwa, brak możliwości pracy z dużymi ekipami sprawiły, że kino fabularne stało się wyjątkiem, a nie normą. Na tym tle „Zadum” (укр. «Задум») wyróżnia się jako rzadki przykład próby stworzenia filmu artystycznego, który przetwarza rzeczywistość, nadając jej formę symboliczną i emocjonalną. To czyni projekt Fikarry nie tylko dziełem filmowym, lecz także świadectwem determinacji ukraińskiej kultury, która mimo wojny próbuje zachować przestrzeń dla fikcji, metafory i wyobraźni.

Konfliktogenność tego projektu ujawnia się poprzez napięcie między prywatnym bólem a koniecznością jego publicznego wypowiedzenia. Strata staje się tu przestrzenią konfliktu wewnętrznego: między pamięcią a zapomnieniem, między intymnością a publicznością, między realnością wojny a próbą jej symbolicznego przetworzenia. Kadry ukazujące twarze częściowo zakryte, zamknięte oczy, sylwetki w krajobrazie, hełm wojskowy trzymany w dłoniach — wszystkie te obrazy budują wizualną metaforę rozdwojenia, w którym żyją bohaterki i reżyserka. Film próbuje uchwycić moment, w którym jednostkowa tragedia staje się częścią zbiorowego doświadczenia, a jednocześnie nie traci swojej osobistej intensywności.

W ten sposób projekt Jewhenii Fikarry wpisuje się w proces katharsis ukraińskiej sztuki 2022–2025. Katharsis polega tu na przekształceniu bólu w formę artystyczną, która pozwala go wypowiedzieć, zobaczyć i przeżyć w sposób bezpieczny. Film staje się przestrzenią, w której wojna nie jest przedstawiona jako abstrakcyjny konflikt, lecz jako doświadczenie emocjonalne i psychiczne, dotykające konkretnych osób. To właśnie ta zdolność do przetwarzania traumy w język sztuki sprawia, że projekt Fikarry staje się częścią nowej ukraińskiej estetyki wojennej — estetyki, która nie gloryfikuje cierpienia, lecz próbuje je zrozumieć i nadać mu sens, a jednocześnie przywraca miejsce dla fikcji w kulturze zdominowanej przez dokument. © Yana Hladyr 2026