5 filmów nakręconych w Donbasie i „dzieło, które nigdy nie trafi do kin”

Ten tekst kultury sieciowej z Shtukango składa się z kadrów tworzących jedną karuzelę poświęconą filmom nakręconym na Donbasie. („Ostrzały, pożary oraz masowy wyjazd mieszkańców zmieniają miasta Donbasu nie do poznania. Wszystkie regiony kraju doświadczają skutków wojny, jednak to właśnie Wschód Ukrainy w ciągu ostatnich dziesięciu lat stał się epicentrum katastrofy ekologicznej i postępującego wyludnienia. Dlatego fotografie i filmy realizowane w tym miejscu zachowały w pamięci ludzi budynki, przestrzenie i miasta, których już nie ma. Zebraliśmy dla Was pięć filmów fabularnych nakręconych w obwodzie donieckim — ich pejzaże i opowiadane w nich historie poruszają do głębi”). Pierwszy kadr pełni funkcję graficznej zapowiedzi całej karuzeli. Drugi kadr przedstawia film „Entuzjazm. Symfonia Donbasu” (ukr. «Ентузіазм. Симфонія Донбасу») z 1930 roku, ukazany poprzez archiwalne czarno-białe zdjęcie dużego zgromadzenia ludzi na tle konstrukcji przemysłowych; towarzyszący tekst podkreśla, że jest to pierwszy radziecki film dźwiękowy o industrializacji wschodniej Ukrainy, zrealizowany przez Dzigę Wiertowa (ukr. Дзиґа Вертов) i uznany za dzieło rewolucyjne technicznie. Trzeci kadr prezentuje film „Mała Wiera” (ukr. «Маленька Віра») z 1988 roku poprzez kolorową fotografię dwóch młodych kobiet uśmiechających się na tle przemysłowego miasta; opis wskazuje, że jest to dramat rodzinny reżysera Wasyla Piczula (ukr. Василь Пічул) o życiu w mieście przemysłowym pod koniec lat osiemdziesiątych. Czwarty kadr dotyczy filmu „Głód tlenowy” (ukr. «Кисневий голод») z 1991 roku i zawiera czarno-białe zdjęcie osoby stojącej obok zniszczonego pojazdu wojskowego wśród gruzów; tekst informuje, że jest to ukraiński film fabularny powstały w koprodukcji Kanady i USRR, oparty na scenariuszu Jurija Andruchowycza (ukr. Юрій Андрухович) i Andrija Donciaka (ukr. Андрій Донцяк), inspirowany wspomnieniami z radzieckiej armii lat osiemdziesiątych. Piąty kadr przedstawia „Atlantydę” (ukr. «Атлантида») z 2019 roku poprzez ujęcie osoby siedzącej w wannie pośród kamieni i ognia w postapokaliptycznym krajobrazie; opis podkreśla, że film Walentyna Wasjanowycza (ukr. Валентин Васянович), nagrodzony w sekcji „Horyzonty” na festiwalu w Wenecji, opowiada o byłym żołnierzu żyjącym w warunkach ekologicznej katastrofy po wojnie. Szósty kadr prezentuje film „Nosorożec” (ukr. «Носоріг») z 2021 roku poprzez zdjęcie grupy mężczyzn idących alejką w jesiennym krajobrazie; towarzyszący tekst określa film jako opowieść Ołeha Sencowa (ukr. Олег Сенцов) o gangach kryminalnych Wschodu w latach dziewięćdziesiątych i o dramatycznej historii chłopaka z miasta przemysłowego o pseudonimie „Nosorożec”. Ostatni kadr, utrzymany w czarno-białej estetyce, przedstawia postać w białym kombinezonie przybitą do krzyżowej konstrukcji na tle przemysłowego pejzażu Donbasu; opis wskazuje, że jest to film „Węglowy” (ukr. «Вугільний»), określony jako „dzieło, które nigdy nie trafi do kin”, zrealizowane przez zespół Sztuki Tech (ukr. Sztuka Tech / «Штука Тех»).

Film „Węglowy” (ukr. «Вугільний») zajmuje w tej karuzeli miejsce szczególne, ponieważ jego realizację przerwała wojna, co czyni go nie tylko projektem artystycznym, lecz także świadectwem agresji militarnej i przykładem negatywnego wymiaru relacji między sztuką a wojną: twórcy nie mogli ukończyć filmu właśnie z powodu działań zbrojnych. W tym sensie „Węglowy” staje się dokumentem przerwanej pracy twórczej, materialnym śladem sytuacji, w której wojna niszczy nie tylko miasta i ludzi, lecz również procesy kulturowe. To właśnie dlatego profil Sztukango (ukr. «Штуканго») interesuje się tymi filmami i publikuje post o nich: wszystkie przedstawione dzieła łączy fakt, że zostały nakręcone na ukraińskim Donbasie, regionie, który od zawsze był częścią Ukrainy i którego historia, kultura oraz tożsamość znajdują odzwierciedlenie w tych produkcjach. Nawet nieukończony „Węglowy” wnosi istotny element do katharsis ukraińskiej sztuki lat 2022–2025, ponieważ jego niedokończona forma sama w sobie staje się metaforą przerwanej ciągłości kulturowej i doświadczenia wojny, podobnie jak przywołanie pozostałych filmów w karuzeli pozwala odczytać Donbas jako przestrzeń pamięci, traumy i nieustannego poszukiwania języka, który potrafiłby opowiedzieć o jego losie. © Yana Hladyr 2026