Maja Kleczewska: „Dziady” w Teatrze Dramatycznym w Frankiwsku i Mickiewicz na „Bayraktarze”

Ten tekst kultury sieciowej z PostImpeza przedstawia kadr z nowej inscenizacji «Dziadów» (Дзяди) Adama Mickiewicza w wykonaniu Iwano‑Frankiwskiego teatru, który od kilku lat konsekwentnie próbuje nadążać za tematami aktualnymi i politycznie naładowanymi. Towarzyszący komentarz medialny brzmi: „Iwano‑Frankiwskij teatr już od kilku lat stara się w swoich przedstawieniach nadążać za aktualnymi tematami. Dziś na stronie naszego wydania ukazała się recenzja ukraińskiego eseisty i scenarzysty filmowego, pochodzącego z Frankiwska, Wołodymyra Jeszkiliewa (Володимир Єшкілєв) na inscenizację poematu «Dziady» Adama Mickiewicza. W grudniu ubiegłego roku teatrologiczka Liuba Ilnyćka (Люба Ільницька) odwiedziła przedstawienie teatru inspirowane poemami Łesi Ukrainki (Леся Українка) i napisała dla post impreza recenzję, w której między innymi zauważa, że «przykład przedstawienia frankiwczan wskazuje na wyzwanie, z którym teraz będą musiały zmierzyć się reżyserki i reżyserzy sięgający po teksty klasyczne lub obce: wojna kształtuje nowy stan i obraz Ukraińców i Ukrainek (…)». Nowa inscenizacja została zrealizowana we współpracy teatru z polską reżyserką Mają Kleczewską, dla której to przedstawienie jest «manifestacją solidarności (Polaków z Ukraińcami — przyp.)». Wołodymyr Jeszkiliew zestawia wydarzenia i obrazy oryginału poematu z interpretacjami scenicznymi i podkreśla trafny dobór aktorów do inscenizacji. Autor zauważa, że sytuacja wojenna skłania sztukę teatralną ku plakatowości, performatywności i czarno‑białym decyzjom reżyserskim, i w końcu pyta: «Czy określenie przez Derżypilskiego tej inscenizacji «Dziadów» jako «perełki repertuaru» jest sugestią, że Iwano‑Frankiwskij dramatyczny będzie zmierzał w kierunku aktualizacji scenicznych performansów?». Bo samo przedstawienie jest bliższe performansowi niż klasycznej inscenizacji. Tekst jest długi. Link do niego pozostawiamy w bio.”

Kadr przedstawia scenę teatralną utrzymaną w ciemnej tonacji, w której pojedyncza postać stoi w świetle punktowym, jakby zawieszona między klasycznym dramatem a współczesnym performansem. Obraz sceny jest minimalistyczny, pozbawiony dekoracji, co podkreśla napięcie między tekstem Mickiewicza a aktualnym kontekstem wojny. Gest aktora jest wyrazisty, niemal rytualny, co wpisuje się w tradycję «Dziadów» jako tekstu o granicy między życiem a śmiercią, lecz jednocześnie nadaje mu wymiar współczesny, w którym wojna staje się tłem dla każdego gestu scenicznego.

W inscenizacji Kleczewskiej performatywność wynika z odejścia od klasycznej narracji na rzecz działania, gestu i obecności. Scena nie opowiada, lecz wykonuje; nie rekonstruuje, lecz konfrontuje. W warunkach wojny teatr staje się przestrzenią, w której klasyczne teksty nabierają nowej ostrości, a ich interpretacje stają się aktem politycznym. Konfliktogenność tej inscenizacji polega na napięciu między tradycją a współczesnością: Mickiewiczowski tekst, zakorzeniony w polskiej kulturze romantycznej, zostaje zestawiony z doświadczeniem ukraińskiej wojny, co tworzy przestrzeń dialogu, ale także tarcia. Gesty aktorów są wyraziste, często skrajne, co odpowiada sytuacji, w której teatr musi reagować na rzeczywistość pełną przemocy i niepewności.

W pejzażu ukraińskiej sztuki lat 2022–2025 inscenizacja «Dziadów» w Iwano‑Frankiwsku staje się jednym z znaczących przykładów tego, jak wojna zmienia język teatru. Przedstawienie nie jest klasyczną adaptacją, lecz działaniem o charakterze performatywnym, które wykorzystuje tekst Mickiewicza jako narzędzie rozmowy o współczesności. Współpraca z polską reżyserką nadaje inscenizacji wymiar transnarodowy, w którym solidarność staje się jednym z kluczowych elementów interpretacji. Teatr w warunkach wojny nie może być neutralny; musi reagować, a reakcja ta przybiera formę intensywnego działania scenicznego, które konfrontuje widza z napięciem, stratą, gniewem i nadzieją. W ten sposób inscenizacja «Dziadów» wpisuje się w szerszy proces katharsis ukraińskiej sztuki czasu wojny, w którym klasyczne teksty stają się materiałem do performatywnej aktualizacji, a teatr — przestrzenią, w której wojna znajduje swoje odbicie w gestach, działaniach i interpretacjach.

© Yana Hladyr 2026