Słowa i kule

Ten tekst kultury sieciowej przedstawia odsłony projektu „Słowa i kule” (Слова і кулі), realizowanego przez Chytomo Books i Ukraiński PEN, który dokumentuje doświadczenia ukraińskich pisarzy i dziennikarzy zaangażowanych w obronę kraju po 2022 roku. Każdy z kadrów łączy warstwę wizualną z cytatem i komentarzem redakcyjnym, tworząc wielogłosową narrację o literaturze powstającej w warunkach wojny, mobilizacji i osobistego ryzyka. W warstwie wizualnej wszystkie kadry operują estetyką dokumentalną: portrety osób w mundurach, fotografie wykonane w terenie, w pojazdach wojskowych lub studiach nagraniowych, a także okładki książek noszących ślady zniszczenia. Ta wizualna surowość podkreśla, że literatura nie jest tu abstrakcyjną praktyką, lecz powstaje w bezpośrednim kontakcie z przemocą i doświadczeniem frontowym.

Pierwszy kadr przedstawia okładkę książki Słowa i kule. Pisarze w wojsku (Слова і кулі. Письменники у війську), sfotografowaną w stanie częściowego spalenia: okładka jest nadpalona, czarna na brzegach, z geometrycznymi formami i wyraźnym śladem ognia. Ten wizualny zabieg nadaje publikacji charakter artefaktu wojennego, przedmiotu, który sam przeszedł przez doświadczenie destrukcji. Towarzyszący tekst redakcyjny informuje, że projekt dokumentuje pisarzy i dziennikarzy, którzy wstąpili do wojska lub aktywnie wspierają armię. Podkreślono rolę dziennikarki Natalii Kusznir (Наталія Кушнір), która opisuje twórców działających w warunkach wojny i pokazuje, jak słowo i twórczość stają się narzędziem budowania przyszłości. Kadr ten wprowadza główną ideę projektu: literatura jako forma oporu i jako świadectwo.

Drugi kadr przedstawia Serhija Pantuka (Сергій Пантюк), ubranego w mundur, z długimi siwymi włosami i brodą, przemawiającego do mikrofonu na tle zieleni. Jego postać jest dynamiczna, uchwycona w półprofilu, co nadaje obrazowi charakter reportażowy. Obok umieszczono cytat: „Przede wszystkim każdy, kto był na wojnie i brał udział w walkach, powinien być wspomniany, a ci, którzy zginęli — upamiętnieni.” Ten kadr podkreśla etyczny wymiar projektu: pamięć o poległych i o tych, którzy ryzykują życiem, staje się częścią literackiej narracji. Redakcyjny opis przypomina, że projekt dotyczy twórców, którzy z początkiem inwazji dołączyli do sił zbrojnych lub podjęli intensywną działalność wolontariacką. W warstwie wizualnej obecność mikrofonu i munduru łączy dwie role Pantuka: żołnierza i pisarza.

Trzeci kadr przedstawia Alinę Sarnacką (Аліна Сарнацька), siedzącą w studiu nagraniowym, w otoczeniu paneli akustycznych i sprzętu technicznego. Jej twarz jest skupiona, a światło podkreśla kontury sylwetki. Obok widnieje cytat: „To naprawdę wpływa, kiedy ktoś na ciebie czeka. Jeśli ktoś czeka, pragnienie przeżycia jest większe. Ci, którzy czekają — to nitka prowadząca do życia cywilnego, do przyszłości.” Ten kadr ukazuje literaturę jako przestrzeń emocjonalnego przetrwania, a jednocześnie jako formę komunikacji między frontem a światem cywilnym. Redakcyjny opis przedstawia Sarnacką jako pisarkę, tłumaczkę, dziennikarkę i redaktorkę, która mimo przesiedlenia kontynuuje twórczość. Wizualnie studio nagraniowe symbolizuje głos — słowo, które trwa mimo wojny.

Czwarty kadr przedstawia Romana Budanowa (Роман Буданов), siedzącego w wojskowym pojeździe, w kamizelce taktycznej, patrzącego prosto w obiektyw. Jego twarz jest poważna, a tło — metalowe wnętrze pojazdu — podkreśla bezpośredni związek z frontem. Cytat brzmi: „Trzeba sobie przypominać, mimo zmęczenia i wszystkiego innego, że ta walka nie jest daremna. Jesteśmy częścią ogromnej machiny, która przeciwstawia się jeszcze większemu wrogowi.” Ten kadr akcentuje motyw zbiorowego wysiłku i odpowiedzialności. Redakcyjny opis ponownie podkreśla, że projekt dokumentuje twórców, którzy walczą lub wspierają armię, a słowo staje się narzędziem oporu.

Piąty kadr przedstawia Irynę Bobyk (Ірина Бобик), ubraną w wzorzystą odzież, z częściowo wygoloną głową, patrzącą lekko w bok. Jej wizerunek jest wyrazisty, indywidualny, a cytat obok brzmi: „Trudno mi sobie wyobrazić, jak można żyć w Ukrainie teraz i nie mieć śladu wojny w swojej twórczości. Wojna nie jest już ‘gdzieś tam na wschodzie’, dotyka wszystkich.” Ten kadr podkreśla totalność doświadczenia wojny i jego wpływ na literaturę. Redakcyjny opis wskazuje, że twórcy stali się uczestnikami historii, a nie tylko jej obserwatorami.

Szósty kadr przedstawia Serhija Demczuka (Сергій Демчук), stojącego w mundurze na tle zieleni. Jego sylwetka jest statyczna, a spojrzenie skierowane w dal. Cytat brzmi: „Wojna odciska się na każdym. Ktoś walczy, ktoś po prostu jest w Ukrainie, ktoś wyjechał. Autor może być gdziekolwiek, ale wojna pozostanie w jego twórczości.” Ten kadr zamyka serię refleksją o nieuchronności wojennego doświadczenia w literaturze.

Wszystkie te kadry razem tworzą wielowymiarowy obraz współczesnej literatury ukraińskiej, w której twórcy stają się świadkami, uczestnikami i kronikarzami wojny. Projekt „Słowa i kule” ukazuje, że literatura 2022–2025 powstaje w bezpośrednim kontakcie z frontem, traumą, mobilizacją i odpowiedzialnością. Każdy z kadrów dokumentuje nie tylko indywidualne doświadczenie, lecz także przemianę roli pisarza: z obserwatora w uczestnika historii. W ten sposób projekt tworzy swoisty archiwum wojny, w którym słowo i czyn splatają się w jedną narrację o oporze, pamięci i przetrwaniu.

© Yana Hladyr 2026