„Kiedy opowieść została przerwana?”: nowe słowa, którymi opisujemy wojnę

Tekst kultury sieciowej pt. «Rozszerzanie pamięci. Nowe słowa, którymi opisujemy wojnę, kulturę i komemorację» przedstawia materiał poświęcony potrzebie tworzenia nowych słów opisujących doświadczenie wojny, kultury i komemoracji. Rezydencja artystyczna «Kiedy opowieść została przerwana?» stała się przestrzenią, w której artyści i kuratorzy próbowali uchwycić zmieniający się kontekst poprzez tworzenie pojęć odpowiadających na doświadczenie konfliktu, destrukcji i transformacji. Materiał ukazuje, że język nie jest jedynie narzędziem opisu, lecz także przestrzenią twórczą, w której powstają nowe formy interpretacji rzeczywistości.

Komentarz medialny: „Jakimi słowami opisujecie kontekst, w którym obecnie się znajdujemy? Nowe warunki wymagają słownej formy dla nowych pojęć — a my, znajdując się w ich epicentrum, możemy je precyzyjnie określić. Wszystkie słowa zaproponowane w materiale są rezultatem rezydencji artystycznej «Kiedy opowieść została przerwana?», zorganizowanej przez @insha_osvita_community oraz @asortymentna_kimnata pod kuratorstwem @dmytrochepurnyi i @usanov38 w grudniu 2022 — styczniu 2023 w @khata_maysternya_space (wieś Babyn, obwód iwanofrankiwski). Czytajcie całość pod linkiem w opisie profilu.”

W kolejnych kadrach pojawiają się terminy, które tworzą nowy słownik sztuki i pamięci czasu wojny. Pierwszym z nich jest ruin porn (руїн порн), definiowany jako estetyzacja obrazów ruin i zdegradowanych przestrzeni miejskich bez uwzględnienia lokalnego kontekstu i problemów mieszkańców. Termin ten wskazuje na napięcie między dokumentacją a estetyzacją zniszczenia oraz na ryzyko uprzedmiotowienia przestrzeni dotkniętej wojną.

Kolejnym pojęciem jest blackout (блекаут), rozumiany jako rezultat celowej strategii niszczenia infrastruktury krytycznej, prowadzącej do pozbawienia ludności cywilnej dostępu do energii, wody i ciepła. Termin ten opisuje zarówno techniczne zjawisko, jak i stan społeczny, który staje się częścią codzienności w czasie wojny.

Następnie pojawia się calendarism¹ (календаризм¹), określany jako metoda organizacji projektów artystycznych z powiązaniem do znaczących dat. Termin ten wskazuje na praktykę kuratorską, w której czas staje się narzędziem interpretacji, a daty — elementem struktury narracyjnej.

W kolejnym kadrze przedstawiono calendarism² (календаризм²), tym razem jako zjawisko społeczne. Od początku pełnoskalowej inwazji pojawiła się potrzeba nadawania szczególnego statusu poszczególnym dniom, które stają się punktami odniesienia w nowej historii wojennej. Daty takie jak 24 lutego, 10 października czy 11 listopada funkcjonują jako symbole, wokół których buduje się pamięć zbiorowa.

W dalszej części materiału pojawia się termin people’s museum (народний музей), odnoszący się do typu muzeum ukształtowanego w czasach radzieckich, którego zadaniem było gromadzenie, przechowywanie i prezentowanie materialnych i duchowych świadectw kultury radzieckiej. W kontekście współczesnym termin ten wskazuje na dziedzictwo instytucjonalne, które wciąż wpływa na praktyki komemoracyjne.

Ostatnim pojęciem jest collecting (збиральництво), rozumiane jako proces gromadzenia materiałów audiowizualnych i tekstowych w celu ich późniejszego opracowania. Termin ten opisuje początkowy etap tworzenia archiwum i wskazuje na rolę sztuki w dokumentowaniu wojny oraz w budowaniu pamięci poprzez materialne ślady.

Wszystkie te terminy tworzą nowy słownik sztuki i pamięci czasu wojny. Materiał ukazuje, że sztuka ukraińska lat 2022–2025 wypracowuje własny język, który staje się narzędziem rozumienia wojny i jej konsekwencji dla kultury. Nowością jest tu pojawienie się pojęć opisujących zjawiska dotąd nieobecne w dyskursie artystycznym: estetyzację ruin, społeczne znaczenie dat, instytucjonalne dziedzictwo muzeów radzieckich oraz proces gromadzenia materiałów jako formę oporu wobec zanikania pamięci. W ten sposób sztuka reaguje na konflikt poprzez tworzenie nowych kategorii interpretacyjnych, które pozwalają uchwycić doświadczenie wojny w jego złożoności.

Konfliktogenność tego materiału wynika z napięcia między językiem a rzeczywistością wojenną. Każde z nowych słów powstaje w odpowiedzi na przemoc, destrukcję i destabilizację, a ich pojawienie się ujawnia, że dotychczasowe pojęcia nie wystarczają do opisania doświadczeń wojny. Konfliktogenność polega na tym, że język zostaje zmuszony do przekroczenia własnych granic: musi nazwać to, co wcześniej było nienazwane, a tym samym konfrontuje odbiorcę z nowymi formami pamięci, które powstały w warunkach zagrożenia i niepewności.

Nowością, którą te słowa wnoszą do sztuki ukraińskiej lat 2022–2025, jest stworzenie języka opisującego doświadczenia wojny nie tylko poprzez obrazy, lecz także poprzez precyzyjne pojęcia. Ruin porn wprowadza krytyczną refleksję nad estetyzacją zniszczenia; blackout pozwala uchwycić społeczne konsekwencje ataków na infrastrukturę; calendarism¹ i calendarism² tworzą nową temporalność sztuki i pamięci; people’s museum ujawnia ciągłość instytucjonalnych praktyk komemoracyjnych; collecting opisuje proces powstawania archiwów wojennych jako formy oporu wobec zanikania śladów. Te pojęcia nie tylko opisują rzeczywistość, lecz także ją współtworzą, stając się narzędziami artystycznego myślenia i fundamentem nowej estetyki czasu wojny. © Yana Hladyr 2026