„Eneida” – eksperymentalnу spektakl muzyczno‑plastyczny Teatru Weteranów

Ten tekst kultury sieciowej, opublikowany na profilu Suspilne.culture opowiada o wyjątkowym projekcie teatralnym Teatru Weteranów (укр. «Театр ветеранів»), w którym aktorami są wyłącznie weterani wojny — w tym osoby z amputacjami i ciężkimi obrażeniami. Materiał przedstawia proces pracy nad spektaklem „Eneida” (укр. «Енеїда»), łączącym tekst Iwana Kotlarewskiego (укр. «Іван Котляревський») z metodami teatru fizycznego i performatywnego. Każdy kadr ukazuje inny aspekt tej pracy: wysiłek fizyczny, współdziałanie, rehabilitację poprzez ruch, a także indywidualne historie uczestników.

Komentarz medialny: „Ponad dziesięciu weteranów z amputowanymi kończynami oraz ciężkimi obrażeniami zostało aktorami „Eneidy” — muzyczno‑plastycznego spektaklu Teatru Weteranów. Jego fragmenty były już prezentowane na „Festiwalu Pierwszych Sztuk”, na Bouquet Kyiv Stage oraz w muzeum w Pyrohowie . Pełną wersję pokażą 4 grudnia na scenie Młodego Teatru (укр. «Молодий театр»), jak poinformował kierownik artystyczny projektu Akhtem Seitablaiev (укр. «Ахтем Сеітаблаєв»). „Eneida” łączy tekst Kotlarewskiego (укр. «Котляревський») z metodami teatru fizycznego i performatywnego. Zespół Suspilne.culture uczestniczył w próbie spektaklu, w którym wszyscy aktorzy wcielają się w Enejaszy i Dydony”.

Na pierwszych ujęciach widzimy scenę oświetloną intensywnym, chłodnym światłem, gdzie weterani wykonują dynamiczne układy ruchowe na rampie i podłodze. Ciała aktorów są w ciągłym napięciu, a choreografia opiera się na pracy z ciężarem, równowagą i upadkiem. W podpisie podkreślono, że spektakl jest formą rehabilitacji poprzez sztukę, a jego reżyser Akhtem Seitablaiev (укр. «Ахтем Сеітаблаєв») wskazuje, że forma plastyczna pomaga opanować ciało, emocje i uczy pracy zespołowej. Weterani nie odgrywają ról fikcyjnych — ich obecność na scenie jest świadectwem doświadczenia wojny.

Na kolejnych zdjęciach pojawiają się czarno-białe kadry, w których aktorzy pracują z długimi kijami. Kompozycje są silnie kontrastowe, a światło wydobywa napięcie mięśni i ekspresję gestów. To teatr, w którym ruch zastępuje słowo, a ciało staje się nośnikiem pamięci. Tekst obok zdjęcia podkreśla, że ponad dziesięciu weteranów z amputacjami i ciężkimi ranami stało się aktorami spektaklu, a jego fragmenty prezentowano już na festiwalach w Kijowie, Lwowie i Pirogowie.

W innym kadrze widzimy scenę z udziałem weterana Andrija (укр. «Андрій»), którego historia została opisana w tekście: służył od 2014 roku, bronił Avdijiwki, a udział w spektaklu jest jego pierwszym doświadczeniem aktorskim. Zdjęcie ukazuje go w dynamicznym ruchu, otoczonego innymi uczestnikami trzymającymi kije — to obraz wspólnoty, w której każdy ruch jest wynikiem zaufania i współpracy.

Następne ujęcia przedstawiają momenty rozmów i prób, w których weterani stoją przed ścianą z tekstami i grafikami. W wypowiedzi Andrija podkreślono, że praca nad spektaklem trwała osiem miesięcy, a proces był trudny, ale rozwijający. Weterani mówią o wspólnocie, która daje siłę i pozwala pokonywać strach oraz niepewność.

W kolejnych kadrach pojawiają się historie Iwana i Sołomiji, w których sport adaptacyjny i aktywność fizyczna splatają się z pracą teatralną. Zdjęcia ukazują ich na scenie, w świetle reflektorów, w pozycji statycznej, ale pełnej napięcia — jakby teatr stawał się przedłużeniem ich walki o sprawczość i obecność.

W innych ujęciach widzimy grupę weteranów w czarnych koszulkach i wojskowych spodniach, wykonujących synchroniczne ruchy. Tekst obok podkreśla, że spektakl bada tekst Kotlarewskiego przez pryzmat współczesnego doświadczenia wojny i przekształca go w performatywną terapię. To nie jest rekonstrukcja literacka, lecz reinterpretacja, w której każdy aktor jest jednocześnie Enejem i Dydoną — bohaterem i świadkiem.

W jednym z ostatnich kadrów widzimy weteranów pracujących z linami, w skupieniu i wysiłku. Tekst mówi o konieczności łączenia prób z rehabilitacją i innymi aktywnościami, a także o tym, że nie wszyscy mogą występować ze względu na stan zdrowia. To teatr, który dostosowuje się do ciała, a nie odwrotnie.

Przedstatni kadr przedstawia samotnego aktora siedzącego na krześle, trzymającego biały kij w dramatycznym świetle. Tekst mówi o konsultacjach z psychologami i o międzynarodowych inspiracjach — od brytyjskich i szkockich projektów po amerykańskie inicjatywy pracy z weteranami. To wskazuje, że spektakl jest częścią globalnego nurtu teatru weteranów, ale jednocześnie ma wyraźnie ukraińską tożsamość.

„Eneida” Teatru Weteranów jest zjawiskiem wyjątkowym w ukraińskim teatrze lat 2022–2025, ponieważ łączy trzy elementy, które dotąd nie występowały razem w takiej formie. Po pierwsze, aktorami są wyłącznie weterani z amputacjami i ciężkimi obrażeniami, co nadaje spektaklowi wymiar autentyczności i czyni go formą sztuki świadectwa. Po drugie, spektakl wykorzystuje metody teatru fizycznego, w którym ciało — zranione, zmienione, ale obecne — staje się głównym narzędziem ekspresji. Po trzecie, reinterpretacja klasycznego tekstu Kotlarewskiego przez pryzmat doświadczenia wojny tworzy nową warstwę znaczeń, w której tradycja spotyka się z traumą współczesności.

Konfliktogenna podstawa spektaklu jest oczywista: na scenie występują ciała naznaczone wojną, a ich ruch jest jednocześnie gestem oporu i próbą odzyskania kontroli nad własną fizycznością. „Eneida” wnosi do ukraińskiej sztuki lat 2022–2025 nowy model teatru — teatr, który nie tylko opowiada o wojnie, lecz także jest tworzony przez tych, którzy ją przeżyli. To sztuka, która staje się formą rehabilitacji, wspólnoty i pamięci, a jednocześnie otwiera nowy rozdział w historii ukraińskiego performansu.

Oprócz wymiaru performatywnego i rehabilitacyjnego, „Eneida” (укр. «Енеїда») niesie również silne znaczenie literackie i kulturowe. Tytuł spektaklu jest bezpośrednim odwołaniem do poematu Iwana Kotlarewskiego (укр. «Іван Котляревський») o tym samym tytule — utworu, który uznaje się za symboliczny początek nowej literatury ukraińskiej oraz nowoczesnej ukraińskiej literackiej normy językowej. Przed publikacją „Eneidy” język ukraiński funkcjonował przede wszystkim w sferze ustnej, w mowie ludu, w tradycji folklorystycznej i potocznej. Kotlarewski, tworząc swoją parodię eposu antycznego, po raz pierwszy wprowadził żywy język ukraiński do literatury pisanej, nadając mu rangę języka artystycznego i kulturowego. Właśnie ta wersja języka — dynamiczna, obrazowa, zakorzeniona w mowie codziennej — stała się fundamentem współczesnej ukraińskiej literatury i nowoczesnej normy literackiej języka ukraińskiego.

W kontekście spektaklu Teatru Weteranów odwołanie do „Eneidy” ma więc podwójne znaczenie. Z jednej strony jest to reinterpretacja klasycznego tekstu, który od ponad dwóch stuleci stanowi o tożsamości kultury ukraińskiej. Z drugiej — jest to symboliczny gest odzyskiwania języka i kultury przez tych, którzy bronili państwa w warunkach wojny. Weterani, występując na scenie, wpisują swoje doświadczenie w ciągłość tradycji literackiej, która od czasów Kotlarewskiego była narzędziem samoidentyfikacji i oporu wobec dominacji zewnętrznej. W ten sposób spektakl nie tylko reinterpretuję klasykę, lecz także przywraca jej aktualność, ukazując, że język i literatura, które narodziły się w „Eneidzie”, pozostają żywe i zdolne do opisu współczesnych doświadczeń wojny, traumy i przetrwania.

Spektakl „Eneida” wpisuje się w koncepcję katharsis ukraińskiej sztuki, ponieważ poprzez obecność na scenie ciał weteranów z amputacjami i doświadczeniem wojny przekształca klasyczny tekst Kotlarewskiego w proces odnowy artystycznej, w którym konfliktogenna materia współczesnej traumy staje się źródłem nowej formy ekspresji i nowego języka teatru. © Yana Hladyr 2026