Filmy o wojnie

Ten tekst kultury z 26 października 2024 roku obejmuje dziesięć kadrów, z których każdy prezentuje nowy ukraiński film. Na pierwszym kadrze widoczny jest czarno‑biały portret osoby w nakryciu głowy przypominającym koronę oraz z charakteryzacją na twarzy. Jest to kadr promocyjny zestawienia „9 ukraińskich filmów festiwalu ‘Młodość’”. W bloku tekstowym podano daty trwania festiwalu (26 października – 3 listopada) oraz miejsca projekcji — kino „Żowteń” i Dom Kina. Po prawej stronie w podpisie redakcja informuje o rozpoczęciu w Kijowie festiwalu „Młodość”, którego program obejmuje ponad 200 filmów, w tym produkcje prezentowane w Berlinie, Cannes i Wenecji, oraz że zestawienie przedstawia dziewięć ukraińskich tytułów dostępnych dla widzów.

Na drugim kadrze ukazano dwie osoby siedzące na ławce przy błękitnej ścianie; jedna trzyma napój, druga patrzy w bok. Po lewej stronie zamieszczono informacje o filmie „Dwie siostry” (oryg. „Дві сестри”, 2024) w reżyserii Lukszji Korowskiego. Krótki opis przedstawia historię dwóch przyrodnich sióstr, które wyruszają do Ukrainy, aby uratować ojca konfrontującego się z brutalną rzeczywistością wojny. Podczas podróży samochodem, pociągiem i pieszo spotykają Ukraińców, rosyjskich żołnierzy oraz innych ludzi dotkniętych wojną. Po prawej stronie podpis ponownie informuje o rozpoczęciu festiwalu „Młodość” i o tym, że zestawienie obejmuje dziewięć ukraińskich filmów.

Na trzecim kadrze znajduje się czarno‑białe zdjęcie osoby stojącej przed abstrakcyjnymi, geometrycznymi płótnami stylistycznie nawiązującymi do twórczości Kazimierza Malewicza. Po lewej stronie podano opis filmu „Malewicz” (oryg. „Малевич”, 2024) w reżyserii Darii Onyszczenko. Tekst wskazuje, że film opowiada o krótkim życiu ukraińskiego artysty Kazimierza Malewicza — od okresu kształtowania się jego twórczości po uzyskanie międzynarodowego uznania — oraz że jest to koprodukcja ukraińsko‑serbsko‑włosko‑szwajcarska odtwarzająca fragmenty biografii awangardysty i twórcy suprematyzmu. Po prawej stronie ponownie zamieszczono informację o rozpoczęciu festiwalu „Młodość” i o dziewięciu ukraińskich filmach ujętych w zestawieniu.

Na czwartym kadrze przedstawiono osobę stojącą na zewnętrznej konstrukcji z uniesioną ręką, na tle współczesnego wysokiego budynku i czystego błękitnego nieba. Po lewej stronie znajduje się opis filmu dokumentalnego „Kwiaty Ukrainy” (oryg. „Квіти України”, 2024) w reżyserii Adeliny Borsz. Tekst podkreśla, że bohaterka — niezależnie od okoliczności — podejmuje walkę przeciwko wywłaszczeniu, zniszczeniu i degradacji, kontynuując swoją pracę bez poddawania się. Po prawej stronie redakcja Lirum informuje o rozpoczęciu festiwalu „Młodość” w Kijowie, jego programie obejmującym około 200 filmów oraz o tym, że zestawienie prezentuje dziewięć ukraińskich produkcji.

Na piątym kadrze ukazano pomieszczenie niemal całkowicie wypełnione chaotycznie ułożonymi książkami, tworzącymi wysokie, nieregularne stosy. Po lewej stronie zamieszczono opis filmu dokumentalnego „Książkołowy” (oryg. „Книголови”, 2023) w reżyserii Tetiany Hażko. Tekst informuje, że film opowiada o kijowskich bukinistach, którzy przez lata ratowali książki przed zniszczeniem. W centrum narracji znajduje się utrata ich pracy w latach 90. oraz proces ponownego definiowania własnego życia poprzez książki, a także temat ochrony dziedzictwa, mitów i przeszłości. Po prawej stronie ponownie podano informację o rozpoczęciu festiwalu „Młodość” i o dziewięciu ukraińskich filmach ujętych w zestawieniu.

Na szóstym kadrze widoczna jest osoba siedząca na łóżku w półmrocznym pokoju, ubrana w różowy top i ciemne spodnie, z kolanami podciągniętymi do klatki piersiowej i dłońmi przy twarzy, co tworzy wrażenie napięcia lub zamyślenia. Po lewej stronie znajduje się opis filmu „Miesiąc miodowy” (oryg. „Медовий місяць”, 2024) w reżyserii Żanny Ozírnej. Tekst wskazuje, że akcja rozgrywa się 23 lutego 2022 roku w miasteczku pod Kijowem: Taras i Ola spędzają pierwszą noc w nowym mieszkaniu, lecz o świcie budzą ich wybuchy. Udaje im się opuścić miasto, jednak dalsza droga okazuje się trudna, a Ola doświadcza kształtowania nowej tożsamości między miłością a śmiertelnym zagrożeniem. Po prawej stronie redakcja Lirum ponownie informuje o rozpoczęciu festiwalu „Młodość” i o dziewięciu ukraińskich filmach w zestawieniu.

Na siódmym kadrze przedstawiono osobę w jaskrawym zimowym ekwipunku — czerwono‑pomarańczowej kurtce, rękawicach i okularach przeciwsłonecznych — stojącą wśród ośnieżonego antarktycznego krajobrazu. Po lewej stronie zamieszczono opis filmu dokumentalnego „Antarktyda: Dzienniki wojny” (oryg. „Антарктида: Щоденники війни”, 2024) w reżyserii Wołodymyra Żonka. Tekst przypomina, że w 1996 roku Ukraina otrzymała od Wielkiej Brytanii stację „Faraday”, co umożliwiło prowadzenie badań polarnych. W 2022 roku 21‑letni Wołodymyr Żonko wraz z zespołem udał się na Antarktydę po rozpoczęciu rosyjskiej inwazji. Film powstał na podstawie ich dzienników, w których stawiane są pytania o cenę ekspedycji naukowych w czasie wojny. Po prawej stronie podpis informuje o rozpoczęciu festiwalu „Młodość” i o dziewięciu ukraińskich filmach prezentowanych w zestawieniu.

Na ósmym kadrze ukazano osobę siedzącą w opuszczonej przestrzeni przemysłowej z rozbitymi oknami i gruzem na podłodze. Atmosfera jest mroczna i pełna napięcia. Po lewej stronie znajduje się opis filmu dokumentalnego „Izolacja” (oryg. „Ізоляція”, 2024) w reżyserii Ihora Minajewa. Tekst przypomina, że „Izolacja” była jednym z największych centrów sztuki Europy Wschodniej, mieszczącym się w budynku dawnej fabryki w Doniecku, lecz po okupacji miasta w 2014 roku została przekształcona w nielegalne więzienie. Film analizuje procesy dehumanizacji poprzez świadectwa osób, które przeżyły. Po prawej stronie ponownie podano informację o rozpoczęciu festiwalu „Młodość” i o dziewięciu ukraińskich filmach w zestawieniu.

Na dziewiątym kadrze widoczna jest surrealistyczna scena: postać w masce lub hełmie stoi w zaciemnionym pomieszczeniu obok starego telewizora, na którego ekranie widać obraz. W tle znajdują się ciężkie zasłony i przytłumione światło, co tworzy atmosferę tajemniczości. Po lewej stronie zamieszczono opis filmu dokumentalnego „Podróż na planetę Paradżanowa” (oryg. „Подорож до планети Параджанова”, 2024) w reżyserii Tarasa Tomenki. Tekst wskazuje, że jest to hołd dla Serhija Paradżanowa z okazji setnej rocznicy jego urodzin — wizualna podróż do jego świata, w której materiały archiwalne przeplatają się ze scenami inscenizowanymi, zacierając granice między snem a rzeczywistością. Po prawej stronie podpis informuje o rozpoczęciu festiwalu „Młodość” i o dziewięciu ukraińskich filmach dostępnych w programie.

Na dziesiątym kadrze przedstawiono trzech rowerzystów jadących obok silnie zniszczonego bloku mieszkalnego: fasada budynku jest przebita, okna wybite, a betonowe konstrukcje odsłonięte, co świadczy o skutkach działań wojennych. Po lewej stronie znajduje się opis filmu dokumentalnego „Na krawędzi (Ride the Line)” (oryg. „На межі (Ride the Line)”, 2024) w reżyserii Ihora Wołochina. Tekst podkreśla, że dwóch przyjaciół, znajdując się w najtrudniejszym momencie życia, postanowiło przejechać 1500 km wzdłuż całej linii frontu w Ukrainie, aby odnaleźć sens i wiarę w człowieczeństwo w obliczu zniszczenia i grozy. Film ma charakter dokumentalny, lecz zawiera również warstwę artystyczną dotyczącą odwagi traktowania doświadczenia wojny jako próby, a nie końca. Po prawej stronie podpis redakcji Lirum ponownie informuje o rozpoczęciu festiwalu „Młodość” i o dziewięciu ukraińskich filmach ujętych w zestawieniu.

Dziesięć analizowanych kadrów przedstawia różnorodne ukraińskie filmy, które w sposób bezpośredni lub pośredni odnoszą się do wojny i jednocześnie ukazują proces kulturowego odrodzenia. Wspólnym mianownikiem wszystkich wizualizacji jest doświadczenie graniczne, które przekształca sztukę, nadając jej nowe funkcje i znaczenia. Filmy te dokumentują zarówno traumę, jak i siłę przetrwania, a ich obecność w mediach kulturalnych świadczy o intensywnym procesie transformacji, jaki przechodzi współczesna kultura ukraińska.

W pierwszych kadrach pojawiają się filmy, które ukazują bezpośrednie skutki wojny: rozłąkę, zagrożenie, konieczność ucieczki oraz konfrontację z brutalnością rzeczywistości. Produkcje takie jak „Dwie siostry”, „Miesiąc miodowy” czy „Na krawędzi (Ride the Line)” przedstawiają bohaterów w sytuacjach skrajnych, zmuszonych do redefinicji własnej tożsamości i relacji z innymi. Te narracje wpisują się w proces katartyczny, ponieważ ukazują, jak doświadczenie wojny prowadzi do wewnętrznej przemiany i poszukiwania nowych form sensu.

Kolejna grupa filmów koncentruje się na pamięci kulturowej i ochronie dziedzictwa. „Książkołowy” oraz „Izolacja” dokumentują zniszczenie instytucji kultury, utratę przestrzeni twórczej oraz wysiłki podejmowane w celu zachowania materialnych i symbolicznych zasobów kultury. W tych przypadkach katharsis przejawia się jako proces porządkowania, archiwizowania i odzyskiwania tego, co zagrożone. Wojna staje się impulsem do wzmocnienia świadomości kulturowej oraz do budowania nowych form pamięci zbiorowej.

Istotną rolę odgrywają również filmy, które odwołują się do ukraińskiej tradycji artystycznej i jej awangardowych korzeni. „Malewicz” oraz „Podróż na planetę Paradżanowa” przywracają ciągłość kulturową, ukazując twórców, których dorobek był przez dekady marginalizowany lub zawłaszczany. W tych realizacjach katharsis polega na odzyskiwaniu własnej historii sztuki, na ponownym wpisaniu jej w europejski i światowy kontekst oraz na wzmocnieniu ukraińskiej podmiotowości kulturowej.

Wreszcie filmy takie jak „Kwiaty Ukrainy” czy wizualne materiały otwierające zestawienie podkreślają codzienną odporność, pracę i determinację. Ukazują one kulturę jako przestrzeń działania, w której jednostka — mimo zagrożenia i destrukcji — podejmuje wysiłek tworzenia, ochrony i odbudowy. To właśnie w takich obrazach najpełniej ujawnia się katharsis rozumiane jako proces odnowy i wzmacniania kultury poprzez doświadczenie konfliktu.

Wszystkie filmy razem tworzą spójny obraz ukraińskiego katartycznego odrodzenia kulturowego. Pokazują, że wojna nie tylko niszczy, lecz także uruchamia głębokie procesy twórcze: prowadzi do powstawania nowych form sztuki, do redefinicji jej funkcji oraz do wzmocnienia kulturowej tożsamości. W ten sposób analizowane wizualizacje w pełni odpowiadają koncepcji katharsis jako transformacji, która przekształca traumę w impuls do odrodzenia i zbudowania nowej jakości kultury ukraińskiej.

© Yana Hladyr 2026