Chersoń: NIE/ukradzione. Sztuka wolności w czasie wojny

Ten tekst kultury przedstawia materiał wideo zapowiadający wystawę „Chersoń: NIE/skradzione. Studia i hommages”, której otwarcie zaplanowano na 11 listopada w Zenyk Art Gallery przy ulicy Rustaweliego 7 we Lwowie. W zapowiedzi podkreślono, że jest to wspólny projekt artystów z całej Ukrainy, którzy pozostają w kraju i tworzą sztukę mimo nieustannych ostrzałów i zniszczeń. „11 listopada w Zenyk Art Gallery przy ulicy Rustaweliego 7 we Lwowie odbędzie się otwarcie wystawy Chersoń: NIE/skradzione. Studia i hommages. Jest to wspólny projekt artystów z całej Ukrainy, którzy pozostają w kraju i tworzą sztukę mimo ostrzałów i zniszczeń. To przedsięwzięcie stanowi formę wsparcia dla Chersońskiego Muzeum Sztuki, ograbionego przez rosyjskich okupantów dosłownie tuż przed wyzwoleniem miasta w listopadzie 2022 roku. Jest to opowieść o wolności i walce. To marzenie o naszej przyszłości.” Wideo funkcjonuje jako forma wizualnej narracji, która łączy dokumentalny charakter zapowiedzi z emocjonalnym przekazem dotyczącym utraty, grabieży i symbolicznego odzyskiwania kultury.

W centrum przekazu znajduje się motyw kradzieży i odzyskiwania — zarówno w sensie materialnym, jak i symbolicznym. Wspomnienie o splądrowaniu Chersońskiego Muzeum Sztuki przez rosyjskich okupantów tuż przed wyzwoleniem miasta w listopadzie 2022 roku stanowi oś narracyjną całego projektu. Wideo podkreśla, że wystawa jest formą wsparcia dla instytucji, która została pozbawiona swojej kolekcji, a jednocześnie aktem solidarności środowiska artystycznego. W ten sposób materiał wideo nie tylko informuje o wydarzeniu, lecz także buduje emocjonalny kontekst, w którym sztuka staje się narzędziem oporu, pamięci i odbudowy.

Omaże prezentowane w ramach wystawy Chersoń: NIE/skradzione. Studia i hommages stanowią szczególną formę artystycznego gestu, w którym ukraińscy twórcy nie kopiują dosłownie dzieł zagrabionych z Chersońskiego Muzeum Sztuki, lecz tworzą ich twórcze reinterpretacje w innych materiałach i technikach. Nie są to więc repliki ani rekonstrukcje, lecz autonomiczne prace, które zachowują kompozycyjną logikę lub ikonograficzny impuls oryginałów, jednocześnie podkreślając ich nieobecność. Wykonane jako reliefy, obiekty, struktury przestrzenne czy instalacje, omaże te funkcjonują jako „materialne ślady” utraconych dzieł — formy pamięci, protestu i symbolicznego odzyskiwania tego, co zostało skradzione przez okupantów.

W tym kontekście omaż staje się aktem kulturowego oporu: nie próbuje zastąpić oryginału, lecz świadomie eksponuje jego brak, przekształcając go w widzialny znak przemocy i jednocześnie w afirmację ciągłości kultury. Ukraińscy artyści, pozostając w kraju i tworząc mimo wojny, nadają temu gestowi dodatkowy wymiar — ich prace stają się nie tylko hołdem dla zagrabionych dzieł, lecz także manifestacją niezłomności i odpowiedzialności za wspólne dziedzictwo. Dzięki temu omaże w tej wystawie tworzą nową formę dialogu z odbiorcą: są jednocześnie świadectwem, pamięcią i deklaracją, że kultura nie może zostać wymazana przez akt grabieży.

W warstwie wizualnej reels wykorzystuje obrazy prac, fragmenty przestrzeni galerii oraz dynamiczne ujęcia, które mają oddać energię wspólnotowego działania. Motywy pojawiające się w zapowiedzi tworzą wizualną opowieść o mieście, które zostało zaatakowane, ograbione, lecz nie utracone. Wideo akcentuje, że sztuka powstaje „pomimo wszystkiego”, a artyści pozostający w kraju stają się strażnikami pamięci i tożsamości.

Konfliktogenna podstawa tego materiału jest jednoznaczna: cały projekt wyrasta z doświadczenia wojny, grabieży i destrukcji. Wideo nie ukrywa tego kontekstu, lecz przeciwnie — eksponuje go jako fundament wystawy. Związek z wojną jest bezpośredni, a jego obecność podkreślają zarówno słowa narracji, jak i obrazy prac, które odnoszą się do przemocy, okupacji, utraty i oporu. W ten sposób reels tworzy nową formę ukraińskiej sztuki wojennej w przestrzeni sieciowej: dynamiczną, dialogiczną, skierowaną do odbiorcy, który ma nie tylko zobaczyć wystawę, lecz także zrozumieć jej polityczno‑kulturowy sens.

Materiał wideo staje się więc częścią szerszego procesu, w którym sztuka funkcjonuje jako narzędzie świadectwa i jako akt symbolicznego odzyskiwania tego, co zostało skradzione. W tym sensie reels wpisuje się w nową ukraińską wizualność wojenną — intensywnie konfliktogenną, świadomą swojej roli i zdolną do tworzenia „mówiących” narracji, które łączą estetykę, pamięć i opór.

Omaże pojawiające się w najnowszej sztuce ukraińskiej stanowią zjawisko stosunkowo nowe, a ich intensyfikacja jest bezpośrednio związana z doświadczeniem wojny, systematyczną grabieżą muzeów oraz zniszczeniem infrastruktury kulturowej. To właśnie wojna stworzyła potrzebę tej formy: omaż jest tu nie tylko klasycznym gestem hołdu, lecz aktem symbolicznego odzyskiwania utraconych dzieł, materialnym śladem po tym, co zostało skradzione lub zniszczone. Ukraińscy artyści, tworząc reinterpretacje zagrabionych prac w innych materiałach i technikach, przekształcają brak w obecność, a utratę — w nową formę twórczą. W ten sposób omaże stają się jednym z najbardziej wyrazistych przejawów współczesnej kultury wojennej, w której sztuka reaguje na przemoc nie poprzez rekonstrukcję, lecz poprzez twórcze przetworzenie.

Zjawisko to wpisuje się w proces katharsis ukraińskiej sztuki 2022–2025, w którym nowe formy artystyczne rodzą się z destrukcji, chaosu, grabieży i doświadczenia wojny. Omaże funkcjonują jako odpowiedź na zniszczenie — są formą oczyszczenia poprzez tworzenie, próbą przywrócenia symbolicznej integralności kultury, której fizyczne obiekty zostały utracone. W tym sensie stanowią one nie tylko gest pamięci, lecz także akt oporu i odbudowy: sztuka powstaje z ruiny, a nowe obrazy wyrastają z pustki pozostawionej przez przemoc. Dzięki temu omaże stają się jednym z kluczowych elementów powojennej estetyki ukraińskiej, w której katharsis dokonuje się poprzez twórcze przekształcenie strat w nowe formy obecności. © Yana Hladyr 2026