Psychologia wojny. „Cisza i głośnik” Andrija Dudczenki w Ya Gallery

Ten tekst kultury sieciowej prezentuje wystawę Andrija Dudczenki „Cisza i głośnik”, prezentowaną w Ya Gallery Kyiv. Jest jednym z najbardziej wyrazistych przykładów sztuki ukraińskiej, w której treść konfliktogenna wynika nie z przedstawienia wojny wprost, lecz z ukazania psychologicznego stanu człowieka żyjącego w jej cieniu. („Cisza i głośnik” to opowieść o stanach psychicznych podczas wojny, sytuujących się między względnym spokojem a rozbrzmiewającą trwogą”) Już sama nazwa wystawy zawiera klucz interpretacyjny: cisza nie oznacza tu spokoju, lecz napięcie między alarmami, chwilę zawieszenia, w której każdy dźwięk może stać się sygnałem zagrożenia. Głośnik natomiast nie jest neutralnym urządzeniem, lecz nośnikiem komunikatów o nalotach, ostrzeżeń, syren i nakazów ewakuacji. W ukraińskiej rzeczywistości wojennej to właśnie głośnik organizuje rytm dnia, wyznacza granice bezpieczeństwa i niebezpieczeństwa, a jego dźwięk staje się jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli wojny. W ten sposób tytuł wystawy koduje doświadczenie życia pomiędzy względnym spokojem a nagłą trwogą, pomiędzy ciszą a sygnałem, który może zmienić wszystko.

W obrazach Dudczenki konfliktogenność ujawnia się między innym i poprzez obecność humanoidalnych figur zbudowanych z cylindrów, walców i geometrycznych segmentów – te postaci nie są robotami, lecz symbolicznymi reprezentacjami człowieka, który w czasie wojny traci część swojej organiczności, miękkości i emocjonalności. Mechaniczność form sugeruje stan psychicznego odrętwienia, automatyzacji reakcji, funkcjonowania „na przetrwanie”. To wizualny zapis człowieka, który musi wyłączyć część siebie, aby poradzić sobie z rzeczywistością wojny. W jednej z prac humanoid owinięty warstwami geometrycznych płaszczy stoi na tle diagonalnych pasów, które przypominają sygnały, zakłócenia, fale alarmowe. Przestrzeń nie jest neutralna — jest przecięta impulsami niepokoju, jakby cała rzeczywistość drżała od niewidzialnych wstrząsów. Postać, choć nieruchoma, znajduje się w polu sił, które ją destabilizują. To metafora życia w stanie ciągłego nasłuchiwania, reagowania na syreny, oczekiwania na kolejny komunikat z głośnika.

W innym obrazie humanoid siedzi na tle geometrycznych struktur przypominających mechaniczne wnętrze lub zdeformowaną przestrzeń domową. Dom, który powinien być miejscem bezpieczeństwa, staje się przestrzenią niepewną, pełną wizualnych zakłóceń. To echo doświadczenia wojny, która wdziera się do prywatnej sfery, niszcząc jej porządek i przewidywalność. W pracy z żółtymi cylindrami ułożonymi w ramie konfliktogenność wynika z ich powtarzalności i pustki. Te formy przypominają jednocześnie pociski, tuleje, komory rezonansowe — obiekty, które mogą być zarówno neutralne, jak i śmiercionośne. Ich uporządkowanie w dekoracyjnej ramie tworzy napięcie między estetyzacją a grozą, jakby wojna wkraczała w przestrzeń sztuki w sposób nieproszony, ale nieunikniony.

W obrazach, w których humanoid trzyma mniejszą figurę lub pochyla się nad nią, konfliktogenność przybiera formę napięcia między opiekuńczością a bezradnością. Relacja między figurami jest chłodna, geometryczna, pozbawiona ciepła — jakby wojna odebrała możliwość spontanicznego gestu, a bliskość została zastąpiona mechanicznym trwaniem obok siebie. To obraz więzi, które przetrwały, lecz zostały zranione i zubożone przez doświadczenie przemocy. W kompozycjach, w których humanoid pojawia się na tle pejzażu, konfliktogenność ujawnia się poprzez kontrast między naturalnym otoczeniem a sztucznością postaci. Plaża, niebo, skały — elementy, które powinny kojarzyć się ze spokojem — zostają zakłócone obecnością figury, która nie należy do tego świata. To metafora wojny, która wdziera się nawet w miejsca tradycyjnie kojarzone z odpoczynkiem i bezpieczeństwem, czyniąc je przestrzeniami niepewnymi.

W całym cyklu Dudczenki konfliktogenność polega na tym, że wojna przenika formy, gesty i relacje. Humanoidy są figurami człowieka, który utracił część siebie — emocjonalną, cielesną, społeczną — i funkcjonuje w stanie psychicznego napięcia. Cisza, o której mówi tytuł, nie jest spokojem, lecz stanem przed burzą, przestrzenią, w której każde drgnienie może oznaczać zagrożenie. Głośnik natomiast jest symbolem wojny w jej najbardziej codziennym, a zarazem najbardziej traumatycznym wymiarze — jako urządzenie, które decyduje o rytmie życia, o bezpieczeństwie, o konieczności ukrycia się lub ucieczki. W ten sposób wystawa „Cisza i głośnik” staje się opowieścią o psychologii wojny: o życiu pomiędzy ciszą a sygnałem, pomiędzy względnym spokojem a nagłą trwogą, pomiędzy człowieczeństwem a jego mechanicznym, zranionym odpowiednikiem.

Prace Andrija Dudczenki wnoszą do katharsis ukraińskiej sztuki lat 2022–2025 nowy, wyjątkowo wyrazisty wymiar: pokazują, jak wojna deformuje ludzką psychikę nie poprzez bezpośrednie obrazy przemocy, lecz poprzez doświadczenie życia pomiędzy „ciszą i głośnikiem”, czyli pomiędzy chwilowym zawieszeniem a sygnałem zagrożenia. Jego humanoidalne, zmechanizowane figury wizualizują stan emocjonalnego odrętwienia, utraty organiczności i automatyzacji reakcji, charakterystyczny dla społeczeństwa funkcjonującego w rytmie alarmów. Dudczenko wprowadza nową ikonografię wojennej codzienności — człowieka, który przetrwał, ale stał się wewnętrznie pęknięty, częściowo „odczłowieczony”, funkcjonujący w przestrzeni nieustannego napięcia. Dzięki temu jego sztuka poszerza rozumienie psychicznej transformacji pod wpływem wojny, które wynika z długotrwałego życia w stanie zagrożenia, gdzie cisza i dźwięk alarmu stają się podstawowymi kategoriami egzystencjalnymi. © Yana Hladyr 2026