Mozaika między sztuką a polityką

Ten tekst kultury sieciowej na SensorMedia przedstawia nowy materiał poświęcony mozaikom jako zjawisku sytuującemu się na pograniczu sztuki i polityki, co podkreślono w komentarzu po prawej stronie, gdzie omówiono społeczne napięcia wokół mozaik w Ukrainie — jedni postrzegają je jako relikt epoki radzieckiej, inni jako element dziedzictwa kulturowego. Na pierwszym kadrze widoczne są dwie mozaiki: górna, utrzymana w ziemistych barwach, przedstawia stylizowane postacie ludzkie i geometryczne formy, natomiast dolna ukazuje uproszczoną sylwetkę człowieka z rękami opartymi na biodrach, ułożoną z drobnych kamiennych płytek; poniżej umieszczono tytuł „Mozaika między sztuką a polityką”.

Drugi kadr prezentuje mozaikę o abstrakcyjnym układzie niebieskich, białych i beżowych płytek, przypominającą falujące formy, ptaków lub stylizowane elementy architektoniczne. To odrestaurowana mozaika. Tetiana Tadaj (Тетяна Тадай) opowiada o swoim udziale jako menedżerki projektowej w tworzeniu mozaicznego panelu na fasadzie nowego centrum handlowego w mieście Ukrainka oraz o współpracy z kuratorką Anastasią Lepiuk (Анастасія Лепюк), zajmującą się restauracją mozaik w przestrzeni miejskiej.

Trzeci kadr przedstawia mozaikę z uproszczoną figurą ludzką w odcieniach beżu i brązu, stojącą w charakterystycznej pozie z rękami na biodrach. Po lewej stronie umieszczono informację o udziale artysty Ołeksandra Bohomaza (Олександр Богомаз), który tworzy mozaiki, rozbijając płytki gołymi rękami, co — jak zauważa Tadaj — stanowi organiczne przedłużenie jego charakteru i języka artystycznego, związanego z refleksją nad dziedzictwem i urbanistyką. Bohomaz współtworzył mozaikowe pańno w mieście Ukrainka, i właśnie fragment tego pańna został przedstawiony na fotografii w tym kadrze.

Czwarty kadr przedstawia graficzną kompozycję z drobnych niebieskich i białych kwadratów ułożonych w formę okrągłej mozaiki na białym tle. Po lewej stronie znajduje się tekst problemowy „Czy wszystkie mozaiki należy zachowywać?”, w którym omówiono polaryzację opinii: od automatycznego uznawania każdej mozaiki za spuściznę Związku Radzieckiego po przekonanie, że wszystko, co stare, zasługuje na zachowanie. Po prawej stronie umieszczono komentarz medialny dotyczący napięć wokół mozaik jako elementów wizualnej i kulturowej pamięci oraz podziału społecznego między postrzeganiem ich jako propagandy a jako wartościowych artefaktów.

Piąty kadr ukazuje mozaikę w intensywnych barwach — błękitach, żółciach i bielach — przedstawiającą stylizowane ptaki oraz uproszczoną postać ludzką na fakturalnym, niebieskim tle. Po lewej stronie znajduje się tekst „Mozaika — graffiti — reklama”, w którym podkreślono szczególny status mozaiki w przestrzeni publicznej: w przeciwieństwie do reklam, murali czy graffiti, które podlegają regulacjom lub usuwaniu, mozaiki pozostają w niejednoznacznym położeniu — nie są niszczone, ale też nie zawsze chronione.

Szósty kadr prezentuje dwa zdjęcia związane z procesem restauracji: pierwsze przedstawia mozaikę ze stylizowaną figurą ptaka, drugie — zbliżenie fragmentów płytek używanych w pracach konserwatorskich. Po lewej stronie umieszczono tekst o odnowie mozaik, w którym opisano działalność Ołeha Lewija (Олег Левій), autora projektu „Kincewa”, dokumentującego i restaurującego mozaiki w północno‑zachodnich regionach Ukrainy. Podkreślono, że jego praca stanowi formę lokalnego aktywizmu sprzeciwiającego się automatycznemu traktowaniu mozaik jako niechcianej spuścizny radzieckiej oraz że nawet mozaiki w odległych wsiach zasługują na uwagę jako część pamięci kulturowej.

Siódmy kadr przedstawia kompozycję z nieregularnych wielokątów w odcieniach błękitu, szarości i bieli, ułożonych w sposób przypominający abstrakcyjny wzór mozaikowy. Po lewej stronie umieszczono tekst zatytułowany „Praktyczne przeznaczenie”, w którym omówiono funkcjonalny i estetyczny wymiar mozaik w okresie radzieckim. Wskazano, że mozaiki były stosowane w architekturze użytkowej — na przystankach komunikacji publicznej, w szpitalach i szkołach — ze względu na ich trwałość oraz odporność na warunki atmosferyczne, co podkreśla Tetiana Tadaj (Тетяна Тадай). Po prawej stronie znajduje się komentarz medialny dotyczący znaczenia mozaik jako elementów pamięci kulturowej i architektonicznego dziedzictwa.

Ósmy kadr ukazuje mozaikę przedstawiającą stylizowane postacie i ornamenty w czerwonych i beżowych tonach. To jest panno „Ukraińska pieśń” na ścianie budynku. Poniżej zdjęcia znajduje się podpis informujący, że fotografia została wykonana przez Tetianę Tadaj (Тетяна Тадай). Po lewej stronie zamieszczono tekst zatytułowany „(A)polityczność sztuki”, w którym podkreślono, że mozaiki funkcjonują nie tylko jako obiekty kultury wizualnej, lecz także jako przedmiot dyskusji o stosunku do przeszłości, społeczeństwa i sztuki. Zasugerowano możliwość postrzegania mozaik jako warstw historii, sztuki wizualnej i kultury miejskiej.

Dziewiąty kadr przedstawia fotografię mozaikowego panelu o symetrycznej kompozycji, złożonego z geometrycznych i figuralnych elementów, obok którego stoi osoba. Po lewej stronie umieszczono tekst zatytułowany „Mozaiki — pamięć kulturowa”, w którym podkreślono, że odrzucenie mozaik oznacza odrzucenie części własnej historii, natomiast ich zachowanie wiąże się z akceptacją złożoności przeszłości i jej wizualnych reprezentacji. Zaznaczono, że niszczenie lub restauracja mozaik stanowi formę dialogu między sztuką a pamięcią. Tekst kończy się wzmianką o autorze zdjęcia — Ołeksandrze Bohomazie (Олександр Богомаз).

Mozaikowe materiały przedstawione w analizowanym tekście kultury sieciowej wpisują się w koncepcję katarzisu ukraińskiego sztuki 2022–2025, ponieważ ukazują cały gatunek sztuki, który w ostatnich latach przechodzi głębokie odnowienie — zarówno w sensie symbolicznym, jak i dosłownym. Restauracje mozaik, dokumentowane w tekstach i fotografiach, stają się formą fizycznego przywracania ciągłości kulturowej, a jednocześnie ujawniają napięcia związane z ich radzieckim rodowodem. W komentarzach medialnych wyraźnie podkreślono konfliktogenną naturę mozaik: są one przedmiotem ostrych sporów społecznych, dzielących współczesną Ukrainę na zwolenników ich zachowania jako dziedzictwa oraz tych, którzy widzą w nich wyłącznie propagandowe pozostałości. To właśnie ta sprzeczność — między destrukcją a ochroną, między odrzuceniem a reinterpretacją — nadaje mozaikom charakter procesu oczyszczającego, w którym sztuka staje się narzędziem konfrontacji z przeszłością i jednocześnie jej twórczego przekształcenia. W ten sposób mozaiki funkcjonują jako przykład katarzisu: odnowy, przepisania i ponownego oswojenia wizualnych form, które w latach 2022–2025 nabierają nowego znaczenia w kontekście wojny, redefinicji tożsamości i walki o własną przestrzeń kulturową.

© Yana Hladyr 2026