Murale: Anna Statiwa: Nigdy więcej?

#ludziezeWschodu (#людисходу)

Anna Stativa (@annstativa), z powodu wojny, wyjechała do Europy z Kramatorska (Краматорськ) w obwodzie donieckim. Anna jest artystką – maluje murale, tworzy grafikę i malarstwo. W Niemczech, razem z innymi artystkami, Anna stworzyła dwa ogromne murale na temat Ukrainy: „NEVER AGAIN, Ніколи знову?”. Murale te są poświęcone wojnie w Ukrainie, rozpętanej przez Federację Rosyjską. Przebywając w Berlinie, artystki z Kramatorska otrzymały wreszcie odpowiedź od włoskiej rezydencji artystycznej „MIR – residenze per la pace”, która szybko przeorganizowała swoją działalność, aby móc przyjąć ukraińskie twórczynie.Główną zasadą tych rezydencji jest to, że oprócz gościnności artyści mają możliwość tworzenia, otrzymywania wynagrodzenia za swoją pracę oraz włączania się w lokalną społeczność artystyczną. A w Neapolu artystki przygotowały audioprzewodnik po teatrze, w którym opowiedziały swoje historie: jak przeżyły pierwszy dzień wojny, jak ewakuowały się z Ukrainy, jakie towarzyszyły im emocje. W każdej lokalizacji stworzyły obiekt artystyczny: mural, instalację lub wideo. Przewodnik jest w języku włoskim i można go przejść również online.

Ten tekst kultury sieciowej przedstawia cztery murale Anny Stativy (Анна Статіва), które funkcjonują jako wizualne świadectwa wojny oraz jako forma obecności artystki z Donbasu w europejskiej przestrzeni publicznej. Każdy mural operuje innym językiem formalnym, lecz wszystkie łączy intensywna symbolika odnosząca się do doświadczenia przemocy, migracji i pamięci.

Pierwszy mural to abstrakcyjna kompozycja falistych form w zieleni i czerwieni na tle głębokiego błękitu. Linie przypominają jednocześnie pejzaż i sygnał alarmowy, tworząc napięcie między organicznością a destrukcją. Mural działa jak wizualny zapis niepokoju, w którym kolor i rytm stają się metaforą wojennego zakłócenia.

Drugi mural, umieszczony na wysokiej fasadzie budynku, wykorzystuje błękity i żółcie — kolory jednoznacznie kojarzone z Ukrainą. Kompozycja geometryczna, z wyraźnymi pionami i diagonalami, tworzy wrażenie ruchu ku górze, jakby struktura sama próbowała unieść się ponad ciężar wojny. Mural staje się afirmacją obecności Ukrainy w przestrzeni miejskiej Europy.

Trzeci mural ukazuje sam proces malowania: artystkę pochyloną nad ścianą, wykonującą precyzyjne pociągnięcia pędzla. Ten obraz nie jest dokumentacją, lecz częścią tekstu kultury — przedstawieniem aktu tworzenia jako formy oporu i przetrwania. Gest malarski zostaje tu wpisany w narrację o wojnie jako działanie, które przywraca sprawczość.

Trzeci mural — najważniejszy w całym zestawie — nosi tytuł „NEVER AGAIN?” / „Ніколи знову?”, zapisany ze znakiem zapytania, który całkowicie zmienia sens tradycyjnej formuły pamięci. Znak zapytania podważa deklaratywność sloganu i przekształca go w pytanie o możliwość powtórzenia przemocy. Mural staje się krytycznym komentarzem do europejskiej narracji „nigdy więcej”, która po rosyjskiej agresji na Ukrainę okazuje się niewystarczająca. To właśnie ten mural — poprzez syntetyczną formę i semantyczne przesunięcie — stanowi najbardziej wyrazisty głos artystki.

Czwarty mural ukazuje sam proces malowania: artystkę pochyloną nad ścianą, wykonującą precyzyjne pociągnięcia pędzla. Ten obraz nie jest dokumentacją, lecz częścią tekstu kultury — przedstawieniem aktu tworzenia jako formy oporu i przetrwania. Gest malarski zostaje tu wpisany w narrację o wojnie jako działanie, które przywraca sprawczość.

W latach 2022–2024 murale w Ukrainie zaczęły pełnić funkcję znacznie szerszą niż dekoracyjną i stały się jednym z kluczowych narzędzi społecznej komunikacji w przestrzeni publicznej. Po rozpoczęciu pełnoskalowej inwazji rosyjskiej murale pojawiały się jako natychmiastowa reakcja na traumę, stanowiąc wizualne świadectwo zniszczeń oraz formę szybkiej pamięci w miejscach, gdzie tradycyjne instytucje kultury przestały funkcjonować. W pierwszym roku wojny działały jako spontaniczne znaki obecności i oporu, przekształcając ściany budynków, schronów i ruin w nośniki pamięci zbiorowej. W 2023 roku ich rola uległa zmianie: murale stały się narzędziem wspólnototwórczym, angażując lokalnych mieszkańców, wolontariuszy i osoby przesiedlone w proces twórczy, który miał charakter terapeutyczny i dawał poczucie sprawczości. W 2024 roku murale zaczęły funkcjonować jako forma krytycznego komentarza, skierowanego zarówno do odbiorców w Ukrainie, jak i w Europie; prace ukraińskich artystek powstające w Berlinie, Neapolu czy innych miastach europejskich stały się elementem międzynarodowego dialogu o wojnie, pamięci i odpowiedzialności. Szczególnie znaczący jest tu gest semantyczny obecny w muralu z napisem „NEVER AGAIN?” / „Ніколи знов?”, w którym znak zapytania podważa performatywną skuteczność europejskiej formuły „nigdy więcej” i przekształca ją w pytanie o możliwość powtórzenia przemocy. W procesie katartycznym murale zajmują miejsce sztuki, która oczyszcza przestrzeń publiczną z milczenia, przekształca traumę w obraz i umożliwia wspólnocie przepracowanie doświadczenia wojny. Stają się formą kolektywnego przeżycia, w której ból zostaje ujawniony, rozpoznany i podzielony, a przestrzeń miejska przekształca się w miejsce symbolicznej odbudowy. Dzięki temu murale pełnią funkcję transformacyjną: zmieniają sposób, w jaki społeczeństwo widzi siebie, swoją historię i swoje rany, i stają się jednym z najważniejszych narzędzi katarsis współczesnej kultury ukraińskiej.

© Yana Hladyr 2026