Filmy dokumentalne o twórcach w czasie wojny

Ten tekst kultury sieciowej przedstawia opis poświęcony ukraińskim filmom dokumentalnym o twórcach działających w warunkach wojny. Pierwszy kadr ukazuje fotografię mężczyzny w wojskowym mundurze, ustawioną na sztaludze w jasnej, przeszklonej przestrzeni wystawowej. Obok widoczne są inne zdjęcia, co wskazuje na kontekst ekspozycji poświęconej artystom lub uczestnikom wojny, których działalność została udokumentowana w filmach. Naturalne światło wpadające przez duże okna podkreśla charakter miejsca jako przestrzeni kultury, w której wojenne doświadczenie zostaje przekształcone w formę wizualnego świadectwa. Napis „Документальні фільми про митців під час війни” jednoznacznie wskazuje, że kadr reprezentuje nurt dokumentów opowiadających o artystach, którzy w czasie pełnoskalowej inwazji kontynuują swoją działalność twórczą, dokumentują rzeczywistość i reagują na nią poprzez sztukę.

Drugi kadr przedstawia graficzny materiał promujący cykl dokumentalny „Sztuka w kraju wojny” („Мистецтво в країні війни”), poświęcony twórcom działającym w warunkach pełnoskalowej inwazji. Po lewej stronie widzimy kompozycję typograficzną z tytułem „Документальні фільми про митців під час війни” oraz nazwą projektu, z zaznaczeniem, że został on zrealizowany przez DocNoteFilms i Babylon’13. Poniżej umieszczono opis wyjaśniający, że cykl obejmuje dwadzieścia pięć historii artystów — m.in. malarki Ałewtyny Kachidze, pisarki Switłany Powalajewej i streetartowego twórcy Hamleta Zinkiwskiego — a jego celem jest obserwacja ich codzienności i procesu twórczego w czasie wojny. Z prawej strony widoczny jest fragment posta, który podkreśla, że kino dokumentalne stało się jednym z najważniejszych narzędzi opowiadania światu o rosyjsko‑ukraińskiej wojnie oraz o działalności artystów, którzy poprzez swoją twórczość reagują na rzeczywistość konfliktu. Ten kadr reprezentuje dokumenty skupione na twórcach jako świadkach i uczestnikach wojennej rzeczywistości, a także na ich roli w kulturze państwa, które walczy o przetrwanie.

Trzeci kadr przedstawia materiał wizualny promujący projekt dokumentalny „Kultura podczas wojny. Zachód” („Культура під час війни. Захід”) realizowany przez Ukrainer. Kompozycja graficzna utrzymana jest w malarskich, organicznych tonach zieleni, pomarańczu i brązu, co nadaje jej charakter refleksyjny. Tytuł projektu umieszczony na tle abstrakcyjnych pociągnięć pędzla wskazuje na serię dokumentalną badającą, jak kultura i tradycje zmieniają się w warunkach wojny oraz jak artyści reagują na rzeczywistość konfliktu w swoich pracach. Tekst towarzyszący podkreśla, że twórcy projektu podróżowali po różnych regionach kraju, aby uchwycić lokalne odmiany kulturowej odporności — wschód, zachód, północ i południe — tworząc wielowarstwowy obraz tego, jak wojna wpływa na praktyki artystyczne i życie codzienne.

Czwarty kadr przedstawia materiał promujący film dokumentalny „Bez prawa do dubla” („Без права на дубль”), reżyser — Andrij Mozhowyj (Андрій Мозговий). Na grafice widzimy żołnierza w pełnym wyposażeniu bojowym, trzymającego broń, co podkreśla bezpośredni związek filmu z realiami frontu. Tekst wyjaśnia, że w centrum opowieści znajduje się grupa twórczych osób — dawnych operatorów, realizatorów dźwięku i ludzi kultury — którzy służą w jednostce aerorozpoznania 112. brygady obrony terytorialnej pod dowództwem Natalii o pseudonimie „Anioł”, wcześniej reżyserki dokumentalnej. Film ukazuje, jak dawne kompetencje filmowe przekształcają się w umiejętności wojskowe, a praca oddziału przypomina zespół filmowy — z tą różnicą, że w tej rzeczywistości nie istnieje możliwość powtórzenia ujęcia.

Piąty kadr przedstawia materiał dotyczący filmu „Miękka siła. Poruszyć Europę” („М’яка сила. Зрушити Європу”) w reżyserii Nadiji Mykołajenko. Na grafice widzimy trzy czarno‑białe portrety ukraińskich artystek oraz żółty baner z tytułem filmu, co nadaje kompozycji wyrazistość. Dokument opowiada o czterech twórczyniach — aktorce Oksanie Czerkaszynie, choreografce Olenie Szpotenko, pisarce i reżyserce Irynie Cyłyk oraz prezenterce Marynie Kurycz — które poprzez swoją działalność artystyczną w czasie wojny wprowadzają Europę w świat ukraińskiej kultury. Film bada zarówno ich indywidualne doświadczenia, jak i rolę sztuki jako narzędzia komunikacji i kulturowej obecności Ukrainy na arenie międzynarodowej.

Szósty kadr przedstawia materiał dotyczący filmu dokumentalnego „Wiatr ze Wschodu” („Вітер зі Сходу”) w reżyserii Kateryny Stepankowej. Na grafice widzimy zbliżenie twarzy osoby pogrążonej w refleksji, co nadaje kompozycji ton intymny i skupiony. Tekst informuje, że film opowiada o występach czołowych aktorów ukraińskiego teatru i kina na wschodzie kraju od 2014 roku, w tym Ady Rohowcewej, Achtama Seitabłajewa i Łarysy Rusnak. Kadr reprezentuje dokumenty, które badają obecność sztuki w przestrzeni wojny jako formy wsparcia, komunikacji i duchowej obecności — sztuki, która towarzyszy żołnierzom i cywilom w najtrudniejszych warunkach.

Siódmy kadr przedstawia materiał promujący film dokumentalny „Sztuka na wojnie” („Мистецтво на війні”), wyprodukowany przez SPACE Production (Ukraina), BROADVIEW (Niemcy) i ARTE (Niemcy), reżyser — Filip Kulhiofer. Na zdjęciu widzimy osobę grającą na skrzypcach w plenerze, ubraną w płaszcz o militarnym kroju, co tworzy kontrast między delikatnością muzyki a surowością wojennego kontekstu. Film przedstawia historie Ołeny Zełenskiej, wokalisty Andrija Chływniuka, zespołu Antytila, artysty‑żołnierza „Plyasova” Wołodymyra Bezrukowa, rzeźbiarza Mychajła Rewy oraz historyczki sztuki Olhy Bałaszowej. Dokument ukazuje sztukę jako narzędzie oporu, komunikacji i międzynarodowej widoczności Ukrainy, a także jako przestrzeń, w której wojna zostaje przetworzona w formę kulturowego świadectwa.

Ósmy kadr przedstawia materiał dotyczący filmu „Porcelanowa wojna” („Порцелянова війна”) w reżyserii Brendana Bellomo i Sławy Leontjewa. Na grafice widzimy fragment zniszczonej ściany z namalowanym oknem i rzeźbą kota, co tworzy symboliczny obraz kruchości i odporności. Film opowiada o artystach — Sławie, Alinie i Andriju — którzy po 24 lutego zdecydowali się pozostać i walczyć, odnajdując sens i inspirację w sztuce mimo wojny. Dokument zdobył Grand Prix w kategorii filmu dokumentalnego na Sundance, a jego estetyka łączy realizm wojenny z metaforycznym językiem, w którym sztuka staje się przestrzenią przetrwania i sensu.

Dziewiąty kadr przedstawia materiał promujący film dokumentalny „Kultura kontra wojna” („Культура vs війна”) w reżyserii Kajdiego Tarasowa. Na grafice widzimy ciemną kompozycję z ułożonymi książkami i tytułem „CULTURE VS WAR”, co podkreśla intelektualny i refleksyjny charakter projektu. Film, realizowany od sierpnia 2022 roku, bada działalność ukraińskich artystów w warunkach wojny, ich refleksje i przemiany. Wśród bohaterów znajdują się m.in. Artem Seitabłajew, Taras Kompaniczenko, Serhij Mychajłczuk, Serhij Żadan oraz duet Kostyantyn i Włada Liubowi. Dokument ukazuje sztukę jako przestrzeń analizy, oporu i kulturowej ciągłości, w której twórcy stają się świadkami i komentatorami wojennej rzeczywistości.

W latach 2022–2025 ukraińskie kino dokumentalne przeszło gwałtowną i jakościową przemianę, której nie da się porównać z żadnym wcześniejszym etapem jego rozwoju. Wojna stworzyła nowe tematy, nowe funkcje i nowe języki dokumentu, a twórcy zaczęli pracować w warunkach, w których kamera stała się narzędziem przetrwania, komunikacji i kulturowej obecności. Jednym z najważniejszych nowych tematów jest artysta w przestrzeni wojny — nie jako komentator, lecz jako uczestnik, świadek i osoba, której twórczość staje się formą działania. W filmie „Bez prawa do dubla” („Без права на дубль”) dawni operatorzy i realizatorzy dźwięku służą w jednostce aerorozpoznania, a ich wojskowa praca przypomina pracę ekipy filmowej — z tą różnicą, że tu nie istnieje możliwość powtórzenia ujęcia. To nowy typ bohatera dokumentalnego: twórca, który przenosi swoje kompetencje artystyczne w przestrzeń realnego zagrożenia i tworzy „kino”, którego stawką jest życie. Drugi nowy temat to sztuka jako działanie wspólnotowe i terapeutyczne, obecne w filmie „Wiatr ze Wschodu” („Вітер зі Сходу”), gdzie aktorzy od 2014 roku jeżdżą na wschód, by występować dla żołnierzy i cywilów. Dokument nie tylko rejestruje ich występy, lecz pokazuje, że sztuka staje się formą wsparcia emocjonalnego i duchowego — czymś, co realnie wpływa na zdolność wspólnoty do trwania.

Wojna przyniosła także rozwój nowych języków wizualnych. W filmie „Kultura podczas wojny. Zachód” („Культура під час війни. Захід”) pojawia się język mobilnej obserwacji: twórcy podróżują po regionach, dokumentując zmiany kultury w czasie wojny, co tworzy mapę kulturowej odporności. Z kolei „Porcelanowa wojna” („Порцелянова війна”) rozwija język symboliczny, w którym zniszczona ściana z namalowanym oknem i rzeźbą kota staje się metaforą kruchości i siły. Ten film pokazuje, że dokument wojenny nie musi być realistyczny — może operować metaforą, tworząc obrazy, które kondensują doświadczenie wojny w formie wizualnego znaku. Jeszcze inny język pojawia się w „Sztuce na wojnie” („Мистецтво на війні”), gdzie muzyka, performans i działania artystyczne są rejestrowane w przestrzeniach zniszczenia, co tworzy kontrast między delikatnością sztuki a brutalnością wojny. To nie jest ilustracja — to nowa forma dokumentalnej dramaturgii, w której sztuka staje się kontrapunktem dla przemocy.

W latach 2022–2025 dokument zyskał również nowe funkcje społeczne i kulturowe. Po pierwsze — funkcję świadectwa z wnętrza wydarzeń, widoczną w filmach, w których twórcy sami znajdują się na linii frontu lub w strefach zagrożenia. Po drugie — funkcję analizy kultury w warunkach wojny, obecną w projektach takich jak „Kultura kontra wojna” („Культура vs війна”), gdzie artyści stają się komentatorami i analitykami przemian kulturowych. Po trzecie — funkcję międzynarodowej reprezentacji, szczególnie widoczną w filmie „Miękka siła. Poruszyć Europę” („М’яка сила. Зрушити Європу”), który pokazuje, jak ukraińscy twórcy budują obecność Ukrainy w Europie poprzez sztukę. Dokument staje się tu narzędziem kulturowej dyplomacji, a nie tylko rejestracją wydarzeń.

W tym kontekście ujawnia się katharsis jako proces twórczej transformacji, a nie emocjonalnego oczyszczenia. Katharsis polega na tym, że wojenne doświadczenie zostaje przekształcone w formę artystyczną, która nadaje mu sens, strukturę i miejsce w kulturze. W filmach takich jak „Porcelanowa wojna” („Порцелянова війна”) czy „Sztuka na wojnie” („Мистецтво на війні”) sztuka staje się sposobem przepracowania wojny — nie poprzez dystans, lecz poprzez bezpośrednią obecność. W „Bez prawa do dubla” („Без права на дубль”) katharsis polega na przemianie twórców w obrońców, a ich pracy — w działanie o najwyższej stawce. W „Kulturze podczas wojny. Zachód” („Культура під час війни. Захід”) katharsis ujawnia się w dokumentowaniu tego, jak kultura przystosowuje się do wojny, jak zmienia swoje funkcje, jak odnawia swoje formy.

Dlatego właśnie w latach 2022–2025 dokument stał się jednym z najważniejszych gatunków ukraińskiej sztuki: wojna stworzyła sytuację, w której kamera stała się narzędziem przetrwania, pamięci, komunikacji, wspólnoty i międzynarodowej obecności. Dokument nie tylko rejestruje rzeczywistość — on ją przekształca, interpretuje, nadaje jej sens, a tym samym staje się jednym z najważniejszych mechanizmów kulturowego katharsis współczesnej Ukrainy.

© Yana Hladyr 2026