Performance o utraconym dziedzictwie kulturowym Wschodniej Ukrainy w Wilnie

Ten tekst kultury sieciowej ukazuje performans, który łączy techniki teatru cieni, animacji oraz pracy z obiektami materialnymi. Medialny komentarz jest taki: „Menadżerka komunikacji Stowarzyszenia ‘Sztuka’, Maria Kutniakowa, stworzyła w Wilnie performans poświęcony utraconemu dziedzictwu kulturowemu Wschodniej Ukrainy. Korzystając z teatru cieni oraz animacji naszego projektu PostWschód, opowiedziała o losach budynków zniszczonych podczas tej wojny. Prezentujemy fotograficzną dokumentację premiery.”

W pierwszym ujęciu widzimy dwie osoby stojące na scenie przed ekranem z projekcją „Not end”, co sugeruje narrację o trwaniu, niezamknięciu i nieprzerwanym procesie pamięci. Kolejne kadry ukazują dłonie oświetlone wielobarwną projekcją światła, co nadaje działaniu wymiar intymny i cielesny — światło staje się medium, które ożywia gesty i przekształca je w znaki pamięci. W innym ujęciu widzimy papierowe sylwetki budynków i drzew, trzymane przez performerów i rzutowane na ekran w formie cieni; ta technika pozwala ukazać zniszczone obiekty jako efemeryczne, kruche, istniejące już tylko w pamięci i w symbolicznym przedstawieniu. Ostatni kadr przedstawia miniaturową scenografię — ławkę, latarnię, naczynia — zaaranżowaną jak fragment miejskiej przestrzeni, która w kontekście wojny staje się makietą utraconego świata. Całość performansu operuje redukcją, światłem, cieniem i prostymi obiektami, aby opowiedzieć o zniszczeniu, nieobecności i pamięci.

Performans ten ma szczególne znaczenie dla ukraińskiej sztuki okresu 2022–2025, ponieważ realizuje kilka kluczowych funkcji. Po pierwsze, stanowi formę transnarodowego świadectwa: prezentowany w Wilnie, w przestrzeni europejskiej, wprowadza temat utraconego dziedzictwa Wschodniej Ukrainy do międzynarodowego obiegu kulturowego, czyniąc z lokalnej traumy element globalnej rozmowy o wojnie i kulturze. Po drugie, wykorzystanie teatru cieni i animacji pozwala na stworzenie wizualnej metafory zniszczenia — budynki istnieją jedynie jako cienie, projekcje, fragmenty — co wzmacnia przekaz o kruchości i nieodwracalności strat. Po trzecie, performans wpisuje się w proces katarsis ukraińskiej sztuki: poprzez wspólne oglądanie, poprzez symboliczne odtworzenie utraconych miejsc, poprzez gest opowiadania o ruinie, sztuka staje się narzędziem przepracowania traumy.

W tym sensie działanie Marii Kutniakowej jest przykładem sztuki, która nie tylko dokumentuje wojnę, lecz także tworzy przestrzeń refleksji i pamięci, umożliwiając odbiorcom — zarówno ukraińskim, jak i zagranicznym — doświadczenie emocjonalnego i intelektualnego kontaktu z tym, co zostało zniszczone. Performans w Wilnie wzmacnia więc obecność ukraińskiej kultury w Europie, a jednocześnie staje się częścią szerszego procesu oczyszczania, rekonstruowania i symbolicznego odzyskiwania utraconej przestrzeni kulturowej. © Yana Hladyr 2026