„Ja, Fox i okupacja”

Tekst kultury sieciowej przedstawia dziewięć książkowych nowości, które zostały wydane w ramach konkursu projektów organizowanego przez Ukraiński Instytut Książki w 2023 roku. Każda z książek jest opisana krótkim komentarzem, który podkreśla jej tematykę, zakres oraz znaczenie dla współczesnej literatury ukraińskiej.

Pierwsza publikacja to „Ja, Fox i okupacja. Dziennik mieszkańca Chersonia” (ukr. «Я, Фокс та окупація. Щоденник херсонця») autorstwa Ołeksandra Mieńszowa (Олександр Меньшов). Tekst na kadrze informuje, że jest to półroczna kronika życia autora i jego rodziny od dnia wejścia rosyjskich okupantów do Chersonia. Książka dokumentuje codzienność miasta pod okupacją, a także podkreślono, że autor zginął w walce pod Bachmutem. Wydawcą jest KM-Books.

Druga książka to „Niewidzialna bitwa. Jak dysydenci walczyli o niepodległość Ukrainy” (ukr. «Невидима битва. Як дисиденти боролися за незалежність України») Romana Kłyczki (Роман Кличко). Tekst opisuje ją jako opowieść o historii ukraińskiego ruchu dysydenckiego od połowy lat 50. do końca lat 80. XX wieku. Wydawcą jest Wichola.

Trzecia publikacja to „Język ukraiński. Podróż z Bad Ems do Strasburga” (ukr. «Українська мова. Подорож із Бад Емса до Страсбурга») autorstwa Orysii Demskiej (Орися Демська). Tekst przedstawia ją jako opis kulturowej historii języka w kontekście epok, idei i praktyk językowych, a także jako przystępne ujęcie procesu kształtowania ukraińskiej państwowości i tożsamości poprzez język. Wydawcą jest Vivat.

Czwarta książka to „Petrychor — zapach ziemi po deszczu” (ukr. «Петрикор — запах землі після дощу») Wołodymyra Rafiejenki (Володимир Рафєєнко). Tekst podkreśla, że autor prowadzi swoich bohaterów z życiowego impasu ku pewnemu poziomowi przemiany, czasem absurdalnej lub karnawałowej, lecz zawsze związanej z przekształceniem bólu w światło dla drugiego człowieka. Wydawcą jest Wydawnictwo Anetty Antonenko.

Piąta publikacja to „Kocham cię… Wojna. 100 historii miłości” (ukr. «Я тебе… Війна. 100 історій кохання») autorstwa Chrystyny Biljakowskiej (Христина Біляковська) i Wiktorii Serady (Вікторія Серада). Tekst informuje, że książka zawiera 25 historii o sile miłości w czasie wojny, o Ukrainkach i Ukraińcach, którzy spotkali się lub stracili siebie nawzajem w warunkach konfliktu. Wspomniano o ślubach po trzeciej randce i o uczuciach, które pomagają przezwyciężyć ciemność. Wydawcą jest Vivat.

Szósta książka to „Forpost Ochtyrka” (ukr. «Форпост Охтирка») Jewhenii Podobnej (Євгенія Подобна). Tekst opisuje ją jako mozaikę historii o obronie Ochtyrki, stworzoną przez ukraińską dziennikarkę i korespondentkę wojenną. Książka opowiada o tych, którzy bronili, pomagali, ratowali, oraz o tych, których życie zostało odebrane przez rosyjskich okupantów w końcu lutego i w marcu 2022 roku. Wydawcą jest Folio.

Siódma publikacja to „Zobaczyć słońce. ‘Kryjówka — 2022’” (ukr. «Побачити сонце. “Криївка — 2022”») autorstwa Uliany Dudok (Уляна Дудок). Tekst przedstawia historię Serhija, który kręci film o życiu i walce żołnierzy UPA według scenariusza swojej byłej partnerki Anny, a następnie trafia na front współczesnej wojny rosyjsko‑ukraińskiej. Te wydarzenia przeplatają się z historią dwojga zakochanych z „leśnej” armii. Wydawcą jest Discursus.

Ósma książka to „Łowcy światła: historie ukraińskich artystów” (ukr. «Ловці світла: історії українських художників») autorstwa Chrysti Wengryniuk (Христя Венгринюк), Jewhenii Zawalij (Євгенія Завалій) i Maksyma Dupeszki (Максим Дупешко). Tekst opisuje ją jako ilustrowane wydanie o życiu i twórczości ukraińskich artystów i mistyków, takich jak Ilja Riepin, Archyp Kuindży, Kateryna Biłokur, Ołeksandr Roitburd, Iwan Marczuł czy Anatolij Krywołap. Wydawcą jest Książki XXI.

Dziewiąta publikacja to „Piecka” (ukr. «Пічка») Kateryny Jehoruszkinej (Катерина Єгорушкіна). Tekst przedstawia ją jako książkę dla dzieci, w której centralnym elementem jest tradycyjna ukraińska piec. Podkreślono, że w ukraińskiej chacie piec pełnił wiele funkcji, a nawet gdy przychodzi wojna i niszczy wszystko, piec pozostaje i wokół niego odradza się życie. Wydawcą jest Portal.

Te dziewięć książek łączy przede wszystkim to, że każda z nich odpowiada na kluczowe potrzeby współczesnej ukraińskiej kultury: dokumentowanie doświadczenia wojny, utrwalanie pamięci historycznej, wzmacnianie tożsamości narodowej oraz podtrzymywanie ciągłości kulturowej w warunkach zagrożenia. Wszystkie przedstawione publikacje — niezależnie od gatunku — odnoszą się do tematów, które stały się centralne dla Ukrainy po 2022 roku: życie pod okupacją, obrona miast, osobiste świadectwa wojenne, historia ruchów wolnościowych, język jako fundament państwowości, miłość i relacje w czasie wojny, a także opowieści o artystach i o kulturze, która trwa mimo destrukcji.

To właśnie dlatego te książki wygrały konkurs i zostały wydane: każda z nich wnosi istotny wkład w budowanie i utrwalanie ukraińskiej pamięci zbiorowej. Ukraiński Instytut Książki wybrał je, ponieważ tworzą wielowymiarowy obraz współczesnej Ukrainy — od dokumentów okupacji, przez reportaże wojenne, po refleksje o języku, historii i sztuce. Razem tworzą spójną panoramę literatury, która nie tylko reaguje na wojnę, lecz także wzmacnia społeczeństwo, dostarczając mu wiedzy, sensu i narzędzi do zrozumienia własnego doświadczenia.

© Yana Hladyr 2026