„Mamo, życzę Ci szczęścia w niebie!”: list dziecka

Ten tekst kultury jest wideo‑fotograficzną wizualizacją niezwykle poruszającego dokumentu: dziecięcego listu odnalezionego w wojennej przestrzeni Hostomla. Na kadrze widzimy otwarty dziennik trzymany w dłoni, z datami 23 i 24 marca. Strony zapisane są dziecięcym, nieregularnym pismem w języku rosyjskim, a pierwsze słowo — „МАМА” — otwiera krótką, pożegnalną wypowiedź skierowaną do zmarłej matki. Tekst jest prosty, bezpośredni, pozbawiony jakiejkolwiek stylizacji: dziecko dziękuje za życie, za dzieciństwo, za to, że zostało urodzone, i żegna się w sposób, który nie pozostawia wątpliwości co do tragicznego kontekstu. W tle pojawiają się hashtagi odnoszące się do zbrodni wojennych i lokalizacji Hostomla, co nadaje temu dokumentowi charakter świadectwa. Wizualna forma — otwarty notes, daty, kalendarz, odręczne pismo — sprawia, że odbiorca ma wrażenie obcowania z autentycznym, nieprzetworzonym fragmentem życia przerwanego przez wojnę.

Choć sam list nie jest dziełem literackim w tradycyjnym sensie, kultura sieciowa przekształca go w swoisty tekst artystyczny. Jego siła nie wynika z estetyki, lecz z autentyczności i zderzenia prywatności z publiczną przestrzenią mediów. W momencie publikacji staje się on częścią wizualnej narracji o wojnie, w której indywidualny głos dziecka zostaje włączony do wspólnotowej pamięci. Sieć nadaje temu dokumentowi nowy status: z prywatnego zapisu staje się on elementem kultury wizualnej, w której emocjonalna prawda i materialny ślad wojny funkcjonują jako forma sztuki świadectwa. W ten sposób list dziecka — choć nie jest literaturą — zostaje włączony do obiegu kulturowego jako fragment artystycznej reprezentacji wojny.

Ten tekst jest napisany w języku rosyjskim, co widać po słownictwie, składni i formach gramatycznych. Najbardziej prawdopodobnym powodem użycia rosyjskiego jest to, że dziecko pochodziło z regionu Ukrainy, w którym rosyjski był językiem codziennej komunikacji domowej. Dlatego część najbardziej tragicznych dokumentów wojny — zwłaszcza tych pisanych przez dzieci — pojawia się właśnie w tej językowej formie.

Warto jednak zauważyć, że w tym liście pojawiają się również litery zapisane „po ukraińsku”, na przykład odwrócona litera Э, która wygląda jakby była pisana nawykowo, ale niezgodnie z normą rosyjską. Takie hybrydowe pismo jest bardzo typowe dla dzieci wychowywanych w środowisku dwujęzycznym: ręka pamięta jedne kształty, ucho — inne, a emocja pisze szybciej niż ortografia. To wizualny ślad językowej rzeczywistości Ukrainy, w której rosyjski bywał czasami językiem domowym, ale alfabet i szkolna praktyka były ukraińskie.

Мама. Это письмо — это подарок тебе на 8 марта. Если ты думаешь, что ты зря меня воспитывала, то ты не права. Спасибо за лучшие 9 лет жизни. Огромное спасибо за детство!!! Ты самая лучшая мама в мире! Я тебя никогда не забуду! Желаю тебе счастья на небесах! Желаю тебе попасть в рай! Встретимся в раю! Я постараюсь себя хорошо вести, чтобы попасть в рай! Целую тебя!

Przekład na język polski:

Mamo. Ten list jest prezentem dla ciebie na 8 marca. Jeśli myślisz, że na próżno mnie wychowywałaś, to się mylisz. Dziękuję za najlepsze 9 lat życia. Ogromnie dziękuję za dzieciństwo. Jesteś najlepszą mamą na świecie. Nigdy cię nie zapomnę. Życzę ci szczęścia w niebie. Życzę ci, abyś trafiła do raju. Spotkamy się w raju. Postaram się dobrze zachowywać, żeby tam trafić. Całuję cię.

Można zauważyć, że „pęknięcia” w zapisie — odwrócone litery, mieszanie alfabetów oraz niestabilna grafia — tworzą istotny ślad złożonej sytuacji językowej, w której funkcjonowało dziecko. Tego rodzaju hybrydowość graficzna jest typowa dla środowisk dwujęzycznych, gdzie praktyki pisma rosyjskiego i ukraińskiego nakładają się na siebie w sposób nie w pełni kontrolowany, zwłaszcza w sytuacji silnego obciążenia emocjonalnego. Jednocześnie takie zapisy można interpretować jako materialny sygnał rozpadu stabilnych norm językowych, który ujawnia się na poziomie najbardziej elementarnym — w rękopisie powstałym w warunkach wojny. Dokument ten nie tylko rejestruje indywidualne doświadczenie dziecka, lecz także ukazuje, jak w realiach konfliktu ulegają rozchwianiu dotychczasowe systemy kulturowe i językowe.

Z perspektywy autorskiej koncepcji katharsis sztuki ukraińskiej ten dokument ukazuje, jak kultura, zwłaszcza kultura sieciowa, w latach 2022–2025 przekształca traumatyczne doświadczenia w nowe formy wyrazu. Katharsis nie polega tu na estetycznym oczyszczeniu, lecz na ujawnieniu konfliktogenności i na przekształceniu bólu w świadectwo, które staje się częścią kulturowej narracji. List dziecka, wyniesiony z prywatności do przestrzeni publicznej, staje się jednym z najbardziej wstrząsających przykładów tego procesu: pokazuje, że sztuka rodzi się nie tylko z intencji twórczej, lecz także z dokumentów życia, które wojna brutalnie przerywa. Włączenie takiego tekstu do kultury sieciowej wzmacnia proces katharsis, ponieważ pozwala społeczeństwu zobaczyć i nazwać traumę, a jednocześnie przekształcić ją w element wspólnotowej pamięci i artystycznego odrodzenia. W ten sposób nawet najprostszy, najbardziej intymny zapis — list dziecka do matki — staje się częścią nowej, konfliktogennej, ale twórczej przestrzeni sztuki ukraińskiej, która rodzi się ze wstrząsu i przekształca ból w znaczenie.

© Yana Hladyr 2026