Pisarze i pisarki w wojsku

Tekst kultury sieciowej „Pisarze i pisarki w wojsku” („Письменники і письменниці у війську”) przedstawia czternaście kadrów poświęconych ukraińskim autorom i autorkom, którzy pełnią służbę wojskową. Każdy kadr zawiera wizerunek konkretnej osoby, podstawowe informacje o jej działalności literackiej oraz wskazanie najważniejszych utworów. Całość ukazuje współczesną kulturę ukraińską jako przestrzeń, w której twórczość i doświadczenie wojny współistnieją, a konfliktogenna podstawa staje się jednym z kluczowych elementów tożsamości kulturowej lat 2014–2025.

Pierwszy kadr stanowi ogólne wizualne wprowadzenie do tematu i przedstawia fragment wojskowego munduru z naszywkami — flagą Ukrainy oraz trójzębem — obok którego widnieje napis „Письменники та письменниці у війську”. Ten obraz ustanawia ramę interpretacyjną całego tekstu kultury sieciowej, wskazując, że przedstawione osoby łączą działalność literacką z realnym doświadczeniem wojny.

Drugi kadr tekstu kultury sieciowej „Pisarze i pisarki w wojsku” („Письменники і письменниці у війську”) przedstawia Waleriia Puzika (Валерій Пузік), pisarza i artystę, który w styczniu 2015 roku wstąpił jako ochotnik do ukraińskich formacji ochotniczych i brał udział w działaniach bojowych. W tekście podkreślono, że pracował również jako filmowiec w okresie między ATO a 2022 rokiem oraz że jest autorem opowiadań dotyczących życia na froncie i na terenach wyzwolonych. Obok jego zdjęcia umieszczono okładki dwóch książek: „Z miłością — tato!” („З любов’ю — тато!”) oraz „Łowcy szczęścia” („Мисливці за щастям”). Wskazanie tych tytułów podkreśla bezpośredni związek między jego twórczością a doświadczeniem wojny, ponieważ obie książki dokumentują codzienność żołnierzy, życie na froncie i doświadczenia z terenów wyzwolonych. Dzięki temu jego pisarstwo nabiera konfliktogennego charakteru wynikającego z osobistego kontaktu z przemocą i realiami wojny.

Trzeci kadr poświęcony jest Bohdanowi Kołomyjczukowi (Богдан Коломійчук), autorowi powieści historyczno‑przygodowych i kryminalnych, który od początku pełnoskalowej inwazji służy w Siłach Obronnych Ukrainy. Na zdjęciu widoczny jest w umundurowaniu wojskowym, a obok przedstawiono okładki jego najbardziej znanych utworów — „Готель ‘Велика Пруссія’” oraz „Експрес до Галіції”. Informacja tekstowa podkreśla, że jego twórczość literacka współistnieje z doświadczeniem wojny. W tym kontekście jego działalność wpisuje się w szerszy proces, w którym ukraińscy pisarze stają się jednocześnie świadkami i uczestnikami konfliktu.

Czwarty kadr tekstu kultury sieciowej „Pisarze i pisarki w wojsku” („Письменники і письменниці у війську”) przedstawia Stanisława Asejewa (Станіслав Асєєв), ukraińskiego pisarza, dziennikarza i działacza na rzecz praw człowieka. Na obrazie widoczny jest jego portret w mundurze wojskowym, a obok umieszczono trzy okładki jego książek: „Jasna droga: historia jednego obozu koncentracyjnego” („Світлий шлях: історія одного концтабору”), „W izolacji” („В ізоляції”) oraz trzeci tytuł z graficznym motywem ptaków. Tekst informacyjny podkreśla, że Asejew jest członkiem ukraińskiego PEN‑Clubu, spędził ponad dwa i pół roku w niewoli w Doniecku, a swoje doświadczenia opisał w wymienionych książkach. Zaznaczono również, że w marcu 2024 roku wstąpił do Sił Zbrojnych Ukrainy. W tym ujęciu Asejew jawi się jako twórca, którego pisarstwo wyrasta z bezpośredniego doświadczenia przemocy i niewoli, co nadaje jego obecności w kulturze konfliktogenny wymiar wynikający z osobistego zetknięcia z represją.

Piąty kadr przedstawia Jarynę Czornohuz (Ярина Чорногуз), poetkę i żołnierkę. Na zdjęciu widoczna jest w mundurze wojskowym, a obok umieszczono okładki dwóch tomów poetyckich: „Jak wygina się wojenne koło” („Як вигинається воєнне коло”) oraz „Obrona obecności” („Оборона присутності”), za który otrzymała Nagrodę Szewczenki. Jej twórczość obejmuje teksty z linii frontu, poświęcone poległym żołnierzom i żołnierkom, refleksjom o wojnie, wolności i przyszłości, co nadaje jej pisarstwu konfliktogenną intensywność wynikającą z codziennej obecności na pierwszej linii. Tekst informacyjny podkreśla, że w 2015 roku dołączyła do „Госпітальєрів”, a od 2021 roku służy na froncie jako sanitariuszka i zwiadowczyni. Jej twórczość obejmuje teksty z linii frontu, poświęcone poległym żołnierzom i żołnierkom, refleksjom o wojnie, wolności i przyszłości. W tym ujęciu Czornohuz jawi się jako autorka, której poezja powstaje w bezpośredniej relacji z doświadczeniem wojny, a jej pisarstwo nabiera konfliktogennej intensywności wynikającej z codziennej obecności na pierwszej linii.

Szósty kadr poświęcony jest Pawłowi WyszeBabie (Павло Вишебаба), poecie, żołnierzowi, muzykowi i działaczowi społecznemu na rzecz ochrony środowiska. Na zdjęciu widzimy go w mundurze wojskowym, trzymającego kota, a obok umieszczono otwartą książkę z fragmentem jego poezji. Tekst informacyjny zaznacza, że od początku pełnoskalowej inwazji służy w 68. samodzielnej brygadzie egerów oraz że jego debiutancki tom poetycki nosi tytuł „Tylko nie pisz mi o wojnie” („Тільки не пиши мені про війну”). Kadr ukazuje go jako twórcę, którego działalność literacka i wojskowa współistnieją, a jego poezja powstaje w bezpośrednim kontakcie z doświadczeniem frontu, co nadaje jego pisarstwu konfliktogenny charakter wynikający z osobistego udziału w obronie kraju.

Siódmy kadr tekstu kultury sieciowej „Pisarze i pisarki w wojsku” („Письменники і письменниці у війську”) przedstawia Andrija Humeniuka (Андрій Гуменюк), pisarza i artystę, który od początku wojny rosyjsko‑ukraińskiej w 2014 roku działał jako ochotnik, a następnie jako sanitariusz. Od 2016 roku służy jako żołnierz w Ochotniczym Batalionie OUN. Na obrazie widoczny jest jego portret w stroju wojskowym, a obok umieszczono okładkę jego książki „Afryka” („Африка”), będącej zbiorem biograficznych zapisków‑powieści o wojnie. Tekst podkreśla, że jego twórczość wyrasta bezpośrednio z doświadczenia frontowego, co nadaje jej konfliktogenny charakter wynikający z osobistego udziału w działaniach bojowych.

Ósmy kadr przedstawia Artema Czapaja (Артем Чапай), pisarza, tłumacza, podróżnika i aktywistę, który od pierwszych dni pełnoskalowej inwazji wstąpił jako ochotnik do Sił Zbrojnych Ukrainy. Na zdjęciu widoczny jest w mundurze wojskowym, a za nim umieszczono trzy okładki jego książek: „The Ukraine” („Україна”), „Terapia. Awantura” („Терапія. Авантюра”) oraz „Wywietrzanie” („Вивітрювання”). Tekst informacyjny zaznacza, że kontynuuje działalność pisarską również podczas służby, prowadząc dziennik wojenny dla ukraińskiego PEN‑Clubu. W tym ujęciu Czapaj jawi się jako twórca, którego literatura powstaje w bezpośredniej relacji z doświadczeniem wojny, co nadaje jego pisarstwu konfliktogenną intensywność wynikającą z równoczesnej obecności w kulturze i na froncie.

Dziewiąty kadr poświęcony jest Ołeksandrowi Mychedowi (Олександр Михед), pisarzowi i współprowadzącemu podcast „Станція 451”, który po rozpoczęciu pełnoskalowej inwazji dołączył do Sił Zbrojnych Ukrainy. Na obrazie widoczny jest jego portret, a za nim umieszczono okładki kilku książek, w tym „Kotyk, Piwnyk, Szafka” („Котик, Півник, Шафка”), „Żywi” („Живі”) oraz innych tytułów. Tekst podkreśla, że jest autorem dziesięciu książek, a wraz z ojcem, literaturoznawcą Pawłem Mychedem, bada współczesną literaturę ukraińską. Jego książka „Pozivnyj dla Jowa” („Позивний для Йова”) otrzymała Nagrodę Jurija Szewelowa. W tym ujęciu Myched reprezentuje twórcę, którego działalność literacka i wojskowa splatają się, a jego pisarstwo nabiera konfliktogennego wymiaru wynikającego z doświadczenia wojny i refleksji nad jej kulturowymi konsekwencjami.

Dziesiąty kadr przedstawia Artema Czecha (Артем Чех), pisarza, który walczył w latach 2015–2016, a po rozpoczęciu pełnoskalowej inwazji ponownie wstąpił do wojska. Na zdjęciu widoczny jest w mundurze wojskowym, trzymający kilka książek, a obok umieszczono okładki jego najważniejszych utworów: „Rejon D” („Район Д”), „Kim ty jesteś?” („Хто ти такий?”) — książki roku według BBC Ukraina w 2021, zekranizowanej jako „Я і Фелікс” — oraz „Pieśń otwartej drogi” („Пісня відкритого шляху”). Tekst podkreśla, że jest autorem ponad piętnastu książek, a jego twórczość powstaje w ścisłej relacji z doświadczeniem wojny. W tym ujęciu Czech jawi się jako pisarz, którego literatura dokumentuje i przetwarza doświadczenie frontowe, co nadaje jego dziełom konfliktogenny charakter wynikający z wieloletniej obecności w przestrzeni wojny.

Jedenasty kadr tekstu kultury sieciowej „Pisarze i pisarki w wojsku” („Письменники і письменниці у війську”) przedstawia Iłariona Pawliuka (Ілларіон Павлюк), pisarza, który w 2015 roku brał udział w wojnie rosyjsko‑ukraińskiej jako członek batalionu ochotniczego, a po rozpoczęciu pełnoskalowej inwazji został zmobilizowany do jednostki rozpoznawczej armii ukraińskiej. Od 2023 roku służy w Ministerstwie Obrony Ukrainy. Na obrazie widoczny jest jego portret w mundurze wojskowym, a obok umieszczono okładki jego książek: „Widzę, że interesuje was ciemność” („Я бачу, вас цікавить пітьма”), „Biały popiół” („Білий попіл”) oraz „Taniec głupca” („Танець недоумка”). Kadr ukazuje Pawliuka jako autora bestsellerów, którego twórczość powstaje w ścisłej relacji z doświadczeniem wojny, co nadaje jego pisarstwu konfliktogenny wymiar wynikający z wieloletniej obecności w przestrzeni militarnej.

Dwunasty kadr przedstawia Artura Dronia (Артур Дронь), poetę, który przed wojną pracował jako event‑manager w Wydawnictwie Starego Lwa, a po rozpoczęciu pełnoskalowej inwazji wstąpił jako ochotnik do Sił Zbrojnych Ukrainy. Na zdjęciu widoczny jest w pełnym umundurowaniu, a obok umieszczono okładkę jego tomu poetyckiego „Tu byliśmy” („Тут були ми”), wydanego w 2023 roku. Tekst informacyjny podkreśla, że jego wiersze były publikowane w różnych antologiach, a jego twórczość wyrasta z doświadczenia wojny i służby. W tym ujęciu Dron jawi się jako poeta, którego pisarstwo powstaje w bezpośrednim kontakcie z rzeczywistością frontową, co nadaje jego tekstom konfliktogenną intensywność wynikającą z osobistego udziału w obronie kraju.

Trzynasty kadr poświęcony jest Maksymowi Krywcowowi (Максим Кривцов), poecie i fotografowi, który dołączył do wojska w 2014 roku, pracował w centrum rehabilitacji weteranów oraz w redakcji, a w 2022 roku ponownie wrócił na front. Na zdjęciu widoczny jest w pełnym wyposażeniu wojskowym, a tekst informacyjny podkreśla, że zginął 7 stycznia 2023 roku. Wspomniano również, że dochód ze sprzedaży jego tomu poetyckiego „Wierszeиze strzelnicy” („Вірші з бійниці”) zostanie przeznaczony na projekty edukacyjne dla żołnierzy. Kadr ukazuje Krywcowa jako twórcę, którego życie i śmierć stały się częścią współczesnej historii wojny, a jego poezja nabiera konfliktogennego charakteru wynikającego z ostatecznego doświadczenia frontu i utraty.

Czternasty kadr przedstawia Mykołę Leonowycza (Микола Леонович), poetę, projektanta książek i ilustratora, który w 2023 roku dołączył do Sił Zbrojnych Ukrainy, a po kilku miesiącach zaginął bez wieści. Na zdjęciu widoczny jest jego portret, a obok umieszczono okładkę jego najnowszego tomu poetyckiego „Powolny człowiek” („Повільна людина”) z 2024 roku. Tekst przypomina również o jego wcześniejszej książce „Agon” („Агон”) z 2004 roku oraz o jego działalności jako jurora konkursu najlepszego projektu książkowego „Książkowego Arsenału”. W tym ujęciu Leonowycz jawi się jako twórca, którego los pozostaje nieznany, a jego twórczość staje się świadectwem przerwanej obecności, co nadaje jego poezji konfliktogenny wymiar wynikający z niepewności, zaginięcia i braku domknięcia biografii.

W latach 2022–2025 ukraińska literatura została wzbogacona przez tych autorów przede wszystkim poprzez wprowadzenie nowych tematów wynikających z bezpośredniego doświadczenia wojny, które wcześniej nie istniały w takiej skali ani intensywności. Ich twórczość przyniosła literaturze świadectwa frontowe, zapisy codzienności żołnierzy, refleksje o śmierci, utracie, odpowiedzialności i wspólnocie, a także dokumentację przemocy, niewoli, ran fizycznych i psychicznych oraz życia w warunkach ekstremalnych.

Drugim kluczowym wkładem jest pojawienie się nowej figury autora‑żołnierza, dla którego pisanie i służba wojskowa nie są oddzielnymi sferami, lecz równoległymi formami działania. Ta podwójna rola nadaje ich tekstom konfliktogenną intensywność i autentyczność, ponieważ literatura powstaje w bezpośrednim kontakcie z przemocą, ryzykiem i odpowiedzialnością.

Trzecim elementem jest przekształcenie języka i estetyki współczesnej literatury ukraińskiej, która dzięki nim stała się bardziej dokumentalna, cielesna, świadoma traumy i jednocześnie bardziej etyczna. Ich książki i wiersze wprowadzają do literatury nowe formy zapisu wojny: dzienniki, notatki frontowe, poezję pisaną „z okopu”, świadectwa niewoli, teksty powstałe w przerwach między walkami.

Dzięki temu literatura ukraińska lat 2022–2025 staje się przestrzenią, w której wojna nie funkcjonuje jako temat zewnętrzny, lecz jako realne doświadczenie twórców, a ich teksty współtworzą fundament nowej, konfliktogennej i jednocześnie odnowionej tożsamości kulturowej.

© Yana Hladyr 2026