Serhij Żadan: Arabeski

Ten tekst kultury sieciowej przedstawia promocję i interpretację nowej książki Арабески (Arabeski) Serhija Żadana (Сергій Жадан), która ukazuje się w czasie jego służby wojskowej. Pierwszy kadr przedstawia portret autora na tle geometrycznych, chłodnych form, obok czerwonej okładki książki. Ten kontrast — żywy kolor okładki i surowość tła — podkreśla napięcie między literaturą a wojenną rzeczywistością, w której powstała. Tekst informuje, że część opowiadań pojawiła się już na początku wojny w czasopismach, a pierwsza prezentacja odbyła się na festiwalu Meridian Czernowitz. To wskazuje, że książka jest organicznie związana z czasem wojny, a nie tylko z literacką tradycją.

W tej karuzeli są kadry, które przedstawiają okładkę książki i informację, że Арабески to zbiór dwunastu opowiadań, które łączą się detalami, motywami i postaciami. Nazwa nawiązuje do noweliMykoły Chwylowego (Микола Хвильовий) z 1927 roku, co tworzy dialog między literaturą wojenną lat 2020. a literaturą modernistyczną lat 20. XX wieku. To świadome wpisanie współczesnej prozy wojennej w długą tradycję ukraińskiej literatury awangardowej. Tekst podkreśla, że Żadan sam stworzył ilustracje — co wzmacnia wrażenie, że książka jest dziełem totalnym, powstałym w warunkach skrajnych, ale przemyślanym artystycznie.

Jeden z kadrów tej karuzeli skupia się na bohaterach opowiadań. Cytat z recenzji Oleny Pawłowej (Олена Павлова) opisuje ich jako postaci szkicowane „szybkimi, lekkimi liniami”, które dopiero w percepcji czytelnika nabierają głębi. To charakterystyczne dla Żadana: minimalizm formalny, ale maksymalna intensywność emocjonalna. Recenzentka podkreśla, że bohaterowie są „prawdziwi i trójwymiarowi”, a ich doświadczenia — zmęczenie, niepokój, zawieszenie między normalnością a wojną — są wyczuwalne między wierszami. Ten kadr pokazuje, że Арабески są literaturą o ludziach w stanie granicznym, w czasie, który nie pozwala na pełne życie, ale też nie daje wytchnienia.

Jeden z kadrów przedstawia temat czasu i zmęczenia. Opowiadania opisują „miasto bez nazwy”, w którym wojna jest wszechobecna, choć nie zawsze bezpośrednio widoczna. Dialogi są „dokładne i współczesne”, a świat przedstawiony pozbawiony słońca, ale pełen sztucznego światła — metafora życia w stanie ciągłego alarmu, w którym codzienność jest naznaczona wojną. Wspomniana scena odwiedzin rannego żołnierza przez dawną sympatię szkolną pokazuje, że wojna unieważnia dawne relacje i hierarchie wartości. To literatura, która nie opisuje frontu, lecz jego konsekwencje w psychice i relacjach.

Jeden z kolejnych kadrów zawiera cytat: „Пам’ять — як темрява. І не знаєш, як це все освітити” („Pamięć jest jak ciemność. I nie wiesz, jak to wszystko oświetlić”). To klucz do całej książki: Арабески są próbą oświetlenia pamięci wojennej, która jest fragmentaryczna, bolesna i nieprzejrzysta. Tekst obok podkreśla, że Żadan służy w 13. Brygadzie „Chartyja” (13-та бригада «Хартія»), a książka powstała w przerwach między służbą. To nadaje jej status literatury pisanej „z wnętrza wojny”.

Kolejny cytat: „Дорослі тепер — це ми” („Dorośli teraz — to my”). To zdanie streszcza doświadczenie pokolenia wojny: nagłe dorastanie, odpowiedzialność, utrata złudzeń. Tekst obok informuje, że część dochodu ze sprzedaży książki zostanie przekazana na potrzeby brygady, co czyni z niej nie tylko dzieło literackie, lecz także akt solidarności i wsparcia.

Ostatni kadr podkreśla, że opowiadania są obserwacjami ludzi w momentach granicznych — na pogrzebach, weselach, w chwilach, gdy rytuały społeczne stają się „plastelinowe”, bo wojna zmieniła ich sens. Żadan opisuje świat, w którym nic nie jest stabilne, a ludzie próbują zachować godność w chaosie.

Nawiązanie do noweli Mykoły Chwylowego (Микола Хвильовий) i do arabeski jako ornamentu — to sugeruje strukturę mozaikową: historie splatają się, ale żadna nie rości sobie prawa do „całościowego obrazu wojny”. Bohaterami są mężczyźni, kobiety, dzieci, osoby starsze — ci, którzy „trwają” w rzeczywistości przyfrontowej, próbując żyć „pomiędzy”: między alarmami, wyjazdami, powrotami, stratą i nadzieją.

Ważne jest to, że wojna jest tłem egzystencjalnym, a nie jedynym tematem: opowiadania dotyczą miłości, przyjaźni, starzenia się, choroby, pracy, ale wszystko to dzieje się w świecie, w którym śmierć jest „blisko, za rogiem”. Żadan nie opisuje bitew, lecz konsekwencje wojny w psychice i relacjach. To proza o tym, jak ludzie próbują zachować normalność, kiedy normalność jest już niemożliwa.

Арабески wprowadzają do literatury ukraińskiej model prozy „codzienności w cieniu wojny”: nie heroicznej, nie propagandowej, tylko skupionej na zwykłych ludziach, ich zmęczeniu, lękach i małych gestach solidarności. To ważne uzupełnienie wobec tekstów frontowych.

Książka pokazuje, że wojna jest stanem świata, w którym toczy się życie: praca, miłość, choroba, żałoba, przyjaźń. Wojna nie jest tematem numer jeden w każdym opowiadaniu, ale warunkuje wszystko — czas, przestrzeń, wybory bohaterów.

Арабески nazywają zmęczenie, lęk, dorastanie do odpowiedzialności, a jednocześnie nie odbierają bohaterom godności ani poczucia humoru. Czytelnik rozpoznaje w tych historiach własny lęk i własną codzienność — i może je „przeżyć” w języku.

© Yana Hladyr 2026