W poszukiwaniu ukraińskiego Charkowa: teatr «Warta»

Komentarz medialny: „Niech nikt nie porzuca teatru w trudnym czasie, bo właśnie ten czas jest najcięższy.” Słowa Łesia Kurbasa współbrzmią z teraźniejszością — uważa założyciel charkowskiego niezależnego teatru @teatr.nafta, Artem Wusyk. Podkreśla on, że sto lat temu ukraińską kulturę tłumiła władza radziecka, a dziś robią to jej spadkobiercy. Pomimo nieustannych ostrzałów teatr „Nafta” kontynuuje swoją działalność: wystawia spektakle, tworzy wokół siebie wspólnotę artystyczną i wspiera początkujących aktorów. Dziś opowiadamy o działalności „Nafty”, o nagrodzie Kurbasa oraz o zmianach w życiu kulturalnym miasta„.

Tekst kultury sieciowej poświęcony działalności charkowskiego teatru niezależnego przedstawia serię komunikatów, które układają się w spójną narrację o funkcjonowaniu sztuki w warunkach wojny. W pierwszym z nich pojawia się zdanie: „Zaraz my w poszukach swoho — ukrajińskoho Charkowa”, a dalej informacja, że Artem Wusyk opowiada o działalności „Nafty”, o Nagrodzie Kurbasa oraz o teatrze „Warta”. W kolejnym kadrze tekst mówi o przeprowadzce do Lwowa i stworzeniu nowego teatru w trzy dni, podkreślając, że Wusyk, będąc aktorem, kierownikiem artystycznym i reżyserem teatru „Nafta”, znalazł we Lwowie wolną przestrzeń oraz twórców, którzy również uciekli przed wojną, i że 24 marca 2022 roku powstał tam teatr „Warta”. Następny fragment wyjaśnia główny cel „Warty” i powód zakończenia jej działalności: teatr był „głosem wojny”, a w repertuarze znajdowały się spektakle o wolontariuszach, o Chersoniu i jego deokupacji, a sam teatr „szybko reagował na wydarzenia”.

W kolejnym tekście pojawia się informacja, że teatr „Warta” działał rok i opierał się na entuzjazmie, a środki z biletów wystarczały jedynie na opłacenie czynszu i zakup podstawowych rekwizytów, natomiast dzięki grantowi udało się zrealizować jeden z siedmiu spektakli. Następny kadr mówi o powrocie do Charkowa i odnowieniu działalności „Nafty”: wiosną 2023 roku Wusyk wrócił do miasta, a latem rozpoczął odbudowę pracy teatru, który wówczas był jedynym działającym teatrem w Charkowie. Tekst podkreśla, że bilety wyprzedawały się w ciągu jednego–dwóch dni, a około 80% widzów przychodziło po raz pierwszy.

W dalszej części pojawia się wypowiedź o niezależnym teatrze w Charkowie jako „magicznej historii”, o ogromnym wsparciu ze strony mieszkańców oraz o tym, że teatr „daje miastu oddech”, a Charków jest miastem kultury, teatru i awangardy, mimo bliskości Rosji i życia w nieustannym napięciu. Kolejny tekst dotyczy surrealistycznej tragikomedii „Wesełka na Sałtiwci”, nad którą Wusyk zaczął pracować po powrocie do Charkowa, i która przyniosła mu Nagrodę Teatralną im. Łesia Kurbasa w 2024 roku, co było pierwszym przypadkiem wyróżnienia teatru niezależnego przez profesjonalne jury. Następny kadr mówi o realizacji nowych projektów i zmianach w życiu kulturalnym Charkowa, podkreślając, że miasto formuje nową ukraińską tożsamość, a przed wojną było w nim wiele elementów prorosyjskich, które teraz są stopniowo zastępowane świadomymi działaniami na rzecz kultury ukraińskiej. Ostatni tekst stwierdza, że Charków jest w procesie poszukiwania własnej ukraińskiej tożsamości, co widać nie tylko w kulturze, lecz także w nowych lokalach, barach i księgarniach, a zmiany dokonują się ostrożnie i stopniowo, choć wymagają jeszcze wiele pracy.

Wszystkie te komunikaty łączy wspólny komentarz medialny, w którym przywołane są słowa Łesia Kurbasa: „Niech nikt nie porzuca teatru w trudnym czasie, bo właśnie ten czas jest najcięższy”, a następnie podkreślone zostaje, że sto lat temu ukraińską kulturę tłumiła władza radziecka, a dziś jej spadkobiercy. Mimo tego teatr „Nafta” kontynuuje działalność, wystawia spektakle, tworzy wspólnotę i wspiera początkujących aktorów, a opowieść o jego pracy staje się częścią szerszej refleksji o zmianach w życiu kulturalnym miasta.

Działalność tego teatru wpisuje się w katarsis ukraińskiej sztuki lat 2022–2025, ponieważ przedstawione teksty ukazują teatr jako przestrzeń, w której doświadczenie wojny zostaje przekształcone w działanie twórcze, a trauma znajduje formę ekspresji i wspólnotowego przeżycia. Teatr funkcjonuje tu jako narzędzie odbudowy tożsamości miasta, jako medium, które reaguje na wydarzenia w czasie rzeczywistym, oraz jako instytucja, która mimo zagrożenia podtrzymuje ciągłość kultury. W tekstach widoczna jest dynamika przejścia od ucieczki i improwizacji do powrotu i odbudowy, od spontanicznego tworzenia do profesjonalnego uznania, od chaosu pierwszych miesięcy wojny do świadomego kształtowania nowej ukraińskiej tożsamości Charkowa. Właśnie ta droga — od rozpadu do odnowy — stanowi istotę katartycznego wymiaru współczesnej sztuki ukraińskiej.

W komentarzu medialnym pojawia się cytat Łesia Kurbasa: „Niech nikt nie porzuca teatru w trudnym czasie, bo właśnie ten czas jest najcięższy”. Les Kurbas był jednym z najważniejszych twórców ukraińskiego teatru modernistycznego, reformatorem sceny, założycielem „Berezilu” i kluczową postacią ukraińskiej awangardy lat dwudziestych XX wieku. Jego działalność została przerwana przez represje radzieckie, a on sam stał się symbolem brutalnie przerwanej, lecz niepokonanej kultury ukraińskiej. Przywołanie jego słów w kontekście współczesnego teatru charkowskiego nadaje całej narracji wymiar historycznej ciągłości i podkreśla, że teatr w Ukrainie zawsze był przestrzenią oporu, odnowy i twórczej niezależności.

Słowa Kurbasa doskonale potwierdzają istotę katharsis we współczesnej sztuce ukraińskiej, ponieważ w ujęciu arystotelesowskim to właśnie teatr jest miejscem narodzin katharsis jako zjawiska estetycznego i emocjonalnego. Teatr był jednym z najstarszych i najpierwotniejszych rodzajów sztuki, w którym doświadczenie zbiorowe przekształcało się w oczyszczenie, a wspólnota mogła przeżyć własne lęki, napięcia i nadzieje w formie symbolicznej. To właśnie teatr stanowił pierwotną przestrzeń katharsis, a jego struktura — oparta na obecności, działaniu i wspólnym przeżyciu — sprawia, że w warunkach wojny odzyskuje on swoją fundamentalną funkcję. W latach 2022–2025 działalność charkowskiego teatru wpisuje się w ten proces w sposób wyjątkowo wyrazisty, ponieważ przekształca doświadczenie wojny w formę artystyczną, która pozwala wspólnocie przejść przez traumę, nazwać ją i symbolicznie ją przekroczyć.

© Yana Hladyr 2026